KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda neft-kimyo sanoati mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 2,7 mlrd AQSh dollarini tashkil etib, sanoat umumiy mahsulotining 4,3% ini tashkil etdi [1]. Ushbu sanoatda atsetilen va uning hosilalari sintetik kauchuk, plastmassa, tolalar va boshqa yuqori qiymatli kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarishda muhim xomashyo hisoblanadi. Global miqyosda esa atsetilen qatori uglevodorodlari bozorining hajmi 2022-yilda 12,5 mlrd AQSh dollariga yetdi va 2030-yilga kelib yillik o'rtacha 5,8% o'sish sur'ati bilan 19,8 mlrd AQSh dollariga yetishi kutilmoqda [2]. Bu ko'rsatkichlar atsetilen qatori uglevodorodlarining nafaqat jahon, balki O'zbekiston iqtisodiyoti uchun ham strategik ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatadi. Metallorganik birikmalar bilan ularning reaksiyalarini chuqur o'rganish orqali yangi materiallar sintezi va mavjud jarayonlarning samaradorligini oshirish imkoniyatlari kengayadi. Hozirgi davrda kimyo sanoati oldida turgan eng dolzarb muammolardan biri resurslardan oqilona foydalanish, ekologik xavfsizlikni ta'minlash va yangi avlod materiallarini yaratishdir. Atsetilen qatori uglevodorodlarining oksidlanish, polimerlanish va metallorganik birikmalar bilan reaksiyalarini tadqiq qilish ushbu muammolarni hal etishda muhim rol o'ynaydi. Ayniqsa, selektiv katalizatorlar yordamida reaksiya sharoitlarini optimallashtirish va energiyani tejovchi texnologiyalarni joriy etish orqali ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish hamda mahsulot sifatini oshirish mumkin. Mavjud texnologiyalar ba'zan yuqori energiya sarfi, past selektivlik yoki ekologik zararli chiqindilar hosil bo'lishi kabi kamchiliklarga ega. Shu sababli, atsetilen kimyosining fundamental jihatlarini chuqur tahlil qilish va innovatsion yechimlarni taklif etish dolzarb hisoblanadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab olimlar samarali tadqiqotlar olib borganlar. Karl Ziegler va Giulio Natta (1950-yillar) olefinlarning stereoregulyar polimerlanishi uchun metallorganik katalizatorlarni ishlab chiqib, atsetilen hosilalari polimerlanishiga ham keng yo'l ochdilar [3]. Richard F. Heck va Ei-ichi Negishi (1970-1980 yillar) palladiy katalizatorligida C-C bog' hosil qilish reaksiyalarini, jumladan, atsetilen hosilalari bilan birikish reaksiyalarini kashf etdilar, bu metallorganik kimyoning rivojlanishiga ulkan hissa qo'shdi [4]. Akira Suzuki (1980-yillar) b ...