KURS ISHI

KIRISH Beton sanoati bugungi kunda dunyo miqyosida qurilish materiallari bozorining qariyb 70% ini tashkil etib, uning global hajmi 2023 yilda taxminan 650 milliard AQSh dollariga yetgan [1]. Ushbu ulkan sanoatning rivojlanishi shaharlarning kengayishi va infratuzilmaning rivojlanishi bilan bevosita bog'liq bo'lib, uning ishlab chiqarish hajmi yildan yilga ortib bormoqda. O'zbekistonda ham qurilish industriyasi so'nggi besh yilda jadal rivojlanib, yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 6,5% dan oshdi [2]. Xususan, 2023 yilda respublikada beton mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 2022 yilga nisbatan 12% ga oshgan bo'lib, bu sohadagi yillik o'sish dinamikasi o'rtacha 8-10% ni tashkil etmoqda [3]. Bunday yuqori o'sish sur'atlari, bir tomondan, iqtisodiy taraqqiyotdan dalolat bersa, ikkinchi tomondan, atrof-muhitga bo'lgan bosimni oshiradi, bu esa ekologik monitoringning dolzarbligini yanada oshiradi. Beton ishlab chiqarish korxonalari faoliyati atrof-muhitga sezilarli darajada ta'sir ko'rsatadi. Bu ta'sir asosan xomashyo qazib olish, ishlab chiqarish jarayonida chang, gaz emissiyalari (ayniqsa, karbonat angidrid (CO2) emissiyasi sement ishlab chiqarishning asosiy bosqichi bo'lgan klinkerni yoqish jarayonida hosil bo'ladi, bu esa global CO2 emissiyasining taxminan 8% ni tashkil etadi [5]), suv resurslaridan foydalanish va qattiq chiqindilarning hosil bo'lishi bilan bog'liq [4]. Masalan, O'zbekistonda sement ishlab chiqarish jarayonida havoga chiqariladigan chang va gazlarning umumiy miqdori sanoat emissiyalarining qariyb 15% ini tashkil etadi [6]. Shuningdek, ushbu korxonalar yuqori energiya iste'moli bilan ajralib turadi, bu esa uglerod izini oshiradi. Hozirgi kunda beton sanoatida ekologik samaradorlikni oshirish, resurslarni tejash va chiqindilarni minimallashtirish bo'yicha kompleks yechimlarni taklif etuvchi samarali ekologik monitoring tizimini joriy etishga bo'lgan ehtiyoj juda yuqori. Ayniqsa, hududiy xususiyatlarni, ya'ni Zomin tumani tabiiy-iqlimiy sharoitlarini hisobga olgan holda monitoring tizimini ishlab chiqish mahalliy aholi salomatligi va ekotizim barqarorligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Beton ishlab chiqarish korxonalarining atrof-muhitga ta'siri va ekologik monitoringi masalalari bo'yicha jahon miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Misol uchun, **M. K. K. Pothong et al. (2018)** o'z tadqiqotlarida beton sanoatida energiya samarad ...