KURS ISHI

KIRISH Elektr ta’minoti infratuzilmasining global bozori 2023-yilda 272,3 milliard dollarni tashkil etib, 2030-yilga kelib 489,5 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o‘rtacha 7,4% o‘sish sur’atini anglatadi [1]. O‘zbekistonda esa so‘nggi yillarda elektr energiyasi iste’moli doimiy ravishda o‘sib bormoqda; masalan, 2023-yilda bu ko‘rsatkich qariyb 78,5 milliard kVt/soatni tashkil etgan bo‘lib, bu 2022-yilga nisbatan 5% ga ko‘pdir [2]. Temir yo‘l infratuzilmasi, xususan, Boshqaruv, Nazorat va Ro‘yxatga Olish Markazlari (BMRM) kabi muhim ob’ektlarning uzluksiz va ishonchli elektr ta’minoti zamonaviy temir yo‘l tizimlarining xavfsizligi va samaradorligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ushbu tizimlardagi har qanday uzilishlar favqulodda vaziyatlarga, katta iqtisodiy zararlarga va hatto inson hayotiga xavf tug‘dirishi mumkin. Shuning uchun BMRM elektr ta’minotini har tomonlama va chuqur hisoblash hamda loyihalash dolzarb va zaruriy vazifadir. Mavjud BMRM elektr ta’minoti tizimlarida bir qator muammolar mavjud bo‘lib, ular energiya samaradorligini oshirish, zaxira quvvat tizimlarining ishonchliligini ta’minlash va zamonaviy texnologiyalar integratsiyasini optimallashtirish bilan bog‘liq. Jumladan, an’anaviy elektr ta’minoti sxemalarining murakkabligi, yuklamani noto‘g‘ri taqsimlash natijasida yuzaga keladigan energiya yo‘qotishlari va favqulodda vaziyatlarda avtomatik ravishda zaxira manbalariga o‘tish tizimlarining yetarli darajada optimallashtirilmaganligi kabi masalalar hal etilishini talab qiladi. Shuningdek, temir yo‘l tarmog‘ining kengayishi va modernizatsiyasi bilan birga BMRM qurilmalarining quvvat iste’moli ham ortib bormoqda, bu esa mavjud elektr ta’minoti tizimlariga qo‘shimcha bosim o‘tkazmoqda va yangi, samaraliroq yechimlarni talab etmoqda. Ushbu kurs ishi BMRM elektr ta’minotini hisoblash va loyihalashning eng maqbul usullarini topishga qaratilgan bo‘lib, yuqorida sanab o‘tilgan muammolarga yechim topishga intiladi. BMRM elektr ta’minoti tizimlarini o‘rganish bo‘yicha xalqaro miqyosda bir qancha muhim tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, D. N. Zaytsev (2018) temir yo‘l avtomatika va telemexanika qurilmalarining elektr ta’minoti tizimlarining ishonchliligini oshirishga qaratilgan innovatsion yechimlarni taklif qildi va ularning energiya samaradorligini tahlil qildi [5]. J. K. Smit (2019) esa avtomatlashtirilga ...