KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda ta’lim sohasiga yo‘naltirilgan davlat byudjeti xarajatlari 2023-yilda yalpi ichki mahsulotning 6,4% ini tashkil etdi, bu Markaziy Osiyo mintaqasida eng yuqori ko‘rsatkichlardan biridir [1]. Xususan, boshlang‘ich ta’limni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda, 2024-yilda ushbu bosqichda o‘quvchilar soni 3,5 milliondan oshishi prognoz qilinmoqda [2]. Biroq, ushbu investitsiyalar bilan bir qatorda, yosh avlodda mas’uliyat hissini shakllantirish dolzarb pedagogik vazifa bo‘lib qolmoqda. UNICEFning 2022-yilgi hisobotiga ko‘ra, bolalarda ijtimoiy-emosional ko‘nikmalarni rivojlantirish bo‘yicha global indeksda O‘zbekiston o‘rtacha ko‘rsatkichlardan pastroq natija ko‘rsatgan, ayniqsa, shaxsiy javobgarlik va tashabbuskorlik sohalarida sezilarli kamchiliklar mavjud [3]. Bugungi kunda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mas’uliyat hissini tarbiyalash muammosi nafaqat akademik o‘zlashtirishga, balki ularning kelajakdagi ijtimoiy hayotiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy ta’lim tizimida fanlarni o‘qitishga urg‘u berilib, ko‘pincha shaxsiy fazilatlarni shakllantirish, jumladan, mas’uliyat, intizom va o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalari ikkinchi darajali bo‘lib qolmoqda. Bu esa maktab bitiruvchilarining o‘z harakatlari uchun javobgarlikni to‘liq anglamasligi, ijtimoiy me’yorlarga rioya qilmasligi va jamiyatdagi faol o‘rnini topishda qiyinchiliklarga duch kelishiga olib kelishi mumkin. Shu bois, boshlang‘ich sinflardanoq mas’uliyat hissini tizimli ravishda tarbiyalashga qaratilgan amaliy mexanizmlar va samarali pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan biridir. Mavzu jahon miqyosida ko‘plab taniqli olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, Jean Piaget (1932) o‘zining “Bolaning ma’naviy hukmi” asarida bolalarda axloqiy rivojlanish bosqichlarini, jumladan, avtonom va heteronom mas’uliyat tushunchalarini kashf etgan [5]. Lawrence Kohlberg (1984) esa bolalarda axloqiy rivojlanish nazariyasini kengaytirib, mas’uliyatning turli bosqichlarda qanday shakllanishini o‘zining olti bosqichli modelida atroflicha tahlil qilgan [6]. Lev Vygotskiy (1978) faoliyat nazariyasi orqali bolaning ijtimoiy o‘zaro munosabatlarda va faoliyat orqali mas’uliyatni qanday o‘zlashtirishini ko‘rsatib bergan [7]. Albert Bandura (1977) ijtimoiy o‘rganish nazariyasi asosida bolalar atrofdagilarni kuzatish va taqlid qilish orq ...