KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-2024 o‘quv yilida boshlang‘ich sinflarda tahsil oluvchi o‘quvchilar soni 3.5 milliondan oshgan [1]. Bu ko‘rsatkich har yili o‘rtacha 3-5% ga o‘sib bormoqda, shu bilan birga, ularning nutq madaniyati darajasi bo‘yicha o‘tkazilgan dastlabki monitoring natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning taxminan 25-30% ida o‘z fikrini aniq, ravon va mantiqiy bayon etishda qiyinchiliklar kuzatilmoqda [2]. Xalqaro miqyosda esa, UNESCOning 2022 yilgi hisobotida ko‘rsatilishicha, boshlang‘ich ta’lim bosqichida kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirishga qaratilgan dasturlarga investitsiya kiritish har bir sarflangan dollarga nisbatan kelajakda 7-10 dollar iqtisodiy foyda keltirishi mumkin [3]. Bu esa nutq madaniyatini rivojlantirishga qaratilgan sa’y-harakatlarning nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini ham ko‘rsatadi. Bugungi globallashuv va axborot asrida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutq madaniyatini rivojlantirish masalasi o‘ta dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Axborot oqimining tezligi va xilma-xilligi bolalardan nafaqat ma’lumotni qabul qilish, balki uni tahlil qilish, qayta ishlash va o‘z fikrini aniq bayon etishni talab qiladi. Shuningdek, raqamli texnologiyalar rivojlanishi bilan yozma va og‘zaki nutqning yangi shakllari paydo bo‘lmoqda, bu esa bolalarning kommunikativ ko‘nikmalarini kompleks rivojlantirishni taqozo etadi. Ta’lim tizimida nutq madaniyatini rivojlantirishga qaratilgan mavjud metodologiyalar va dasturlar bugungi kun talablariga to‘liq javob bermayapti, xususan, maktab dasturlarida dialogik va monologik nutqni rivojlantirishga yetarli e’tibor berilmasligi, o‘quvchilarning lug‘at boyligini boyitish bo‘yicha samarali yondashuvlarning cheklanganligi kabi muammolar mavjud. Ushbu kurs ishi mazkur bo‘shliqlarni to‘ldirish va samarali yechimlarni taklif etishga qaratilgan. Nutq madaniyatini rivojlantirish muammosi jahon miqyosida ko‘plab olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, Leo Vygotskiy (1934) o‘zining "Fikr va Til" asarida nutqning inson tafakkurini shakllantirishdagi hal qiluvchi rolini ta’kidlab, ijtimoiy o‘zaro aloqa orqali nutqni rivojlantirish nazariyasini ilgari surdi [4]. Jean Piaget (1923) bolalar nutqining rivojlanishini kognitiv taraqqiyot bilan chambarchas bog‘liq holda o‘rgangan va egotsentrik nutqdan ijtimoiy nutqqa o‘tish ...