KURS ISHI

KIRISH Bozor iqtisodiyotiga o'tish sharoitida raqobatchilik muhitini shakllantirish iqtisodiy rivojlanishning hal qiluvchi omillaridan biri hisoblanadi. O'zbekistonda 2023-yilda yalpi ichki mahsulot (YaIM) o'sishi 6% ni tashkil etdi [1], ammo jahon bozorlarida raqobatbardoshlikni oshirish uchun iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida raqobatchilik muhitini yanada mustahkamlash zarur. Xususan, 2023-yil yakunlari bo'yicha kichik biznes subyektlarining umumiy YaIMdagi ulushi 54,9% ga yetgan bo'lsa-da [2], yirik korxonalarning bozorlardagi ustun mavqei ayrim tarmoqlarda raqobatni cheklab qo'ymoqda. Masalan, davlat ishtirokidagi korxonalarning ulushi sanoat ishlab chiqarishida 35% dan oshib, raqobat dinamikasiga ta'sir ko'rsatmoqda [3]. O'zbekistonning jahon raqobatbardoshlik indeksidagi o'rni hali ham past darajada qolmoqda, bu esa institutsional islohotlar va bozor infratuzilmasini takomillashtirish zaruratini ko'rsatadi. Mazkur tadqiqot mavzusi bugungi kunda O'zbekistonning iqtisodiy rivojlanish strategiyasida muhim o'rin tutadi. Bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonida monopoliya va oligopoliya sharoitlari saqlanib qolayotgani, tarmoqlarda erkin raqobatning to'liq shakllanmagani va kichik biznes uchun teng sharoitlar yaratilmagani kabi muammolar hal etilmay qolmoqda. Raqobatchilik muhitining yetarli darajada shakllanmaganligi tovarlar va xizmatlarning sifati, narxlari va innovatsion faolligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi, iste'molchilar tanlovini cheklaydi va iqtisodiy o'sish sur'atlarini sekinlashtiradi. Shu sababli, bu masalalarni ilmiy asosda tahlil qilish va amaliy yechimlarni ishlab chiqish mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishi uchun ustuvor ahamiyat kasb etadi. Raqobatchilik muhitini shakllantirish masalalari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Maykl Porter (1980) o'zining "Raqobat strategiyasi" asarida "Five Forces" modelini taklif qilib, tarmoqdagi raqobat kuchini tahlil qilish mexanizmlarini ilgari surgan [5]. Jozef Shumpeter (1942) innovatsiyalar va "ijodiy vayronkorlik" nazariyasini ishlab chiqib, raqobat jarayonida yangi g'oyalarning rolini asoslab bergan [6]. Alfred Marshall (1890) "Iqtisodiyot prinsiplari" kitobida bozor muvozanati va raqobatning narx shakllanishidagi ahamiyatini ta'kidlagan [7]. Adam Smit (1776) "Xalqlar boyligi" asarida "ko'rinmas qo'l" konsepsiyasini ilgari surib, erkin bozor va raqobatning iqtisodi ...