KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida bozor mexanizmlarining samaradorligi masalasi hamisha dolzarb bo'lib kelgan. Masalan, Jahon bankining 2023-yilgi ma'lumotlariga ko'ra, global YaIMning taxminan 20-25% davlat xarajatlari hissasiga to'g'ri keladi, bu esa bozor muvaffaqiyatsizliklari natijasida yuzaga kelgan muammolarni davlat aralashuvi bilan tartibga solish zaruriyatini ko'rsatadi [1]. O'zbekistonda ham so'nggi yillarda bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonida iqtisodiyotni liberallashtirish va tartibga solish masalalari tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, 2023-yil yakunlari bo'yicha O'zbekiston Respublikasi Yalpi ichki mahsulotining (YaIM) iqtisodiyotdagi hissasi 45.2% ga yetdi, biroq ba'zi sektorlarda bozor mexanizmlarining to'liq shakllanmaganligi va samaradorlikning pastligi davlat aralashuvini yanada chuqurlashtirishni taqozo etmoqda [2]. Bu holat, ayniqsa, tashqi effektlar, jamoat tovarlari va axborot nomutanosibligi kabi bozor muvaffaqiyatsizliklari keng tarqalgan sohalarda yaqqol sezilmoqda, bu esa iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga to'sqinlik qilishi mumkin. Mavzuning dolzarbligi shundaki, har qanday iqtisodiy tizimda bozor mexanizmlarining o'z imkoniyatlari bilan bir qatorda cheklovlari ham mavjud. Bozor muvaffaqiyatsizliklari deganda, resurslarning samarali taqsimlanishiga erishilmaydigan holatlar tushuniladi. Jahon iqtisodiyoti rivojlangan sari, iqtisodiy faoliyatning murakkablashuvi, texnologik yangiliklar va global integratsiya jarayonlari yangi turdagi bozor muvaffaqiyatsizliklarini yuzaga keltirmoqda. Bu muammolarni samarali hal etish, iqtisodiy o'sishni ta'minlash va ijtimoiy farovonlikni oshirish uchun davlatning o'ziga xos rolini aniqlash muhimdir. Hozirgi kunda O'zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiya qilish va raqobatbardoshligini oshirish yo'lida davlatning bozor mexanizmlariga ta'sirini optimallashtirish, hamda bozor muvaffaqiyatsizliklarini bartaraf etishda davlat aralashuvining samaradorligini baholash dolzarb ilmiy va amaliy vazifalar sirasiga kiradi. Davlatning haddan tashqari aralashuvi esa o'z navbatida "davlat muvaffaqiyatsizliklari"ni keltirib chiqarishi mumkin, shuning uchun muvozanatni topish zarur. Bozor muvaffaqiyatsizliklari va davlat aralashuvi mavzusi iqtisodiyot nazariyasida keng o'rganilgan. Xususan, Arthur Pigou o'zining "The Economics of Welfare" asarida tashqi effektlar (eksternaliyalar) va ul ...