KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotida bozor hajmi 2023-yilda 100 trillion AQSH dollaridan oshib, keyingi besh yilda o‘rtacha 3,5% yillik o‘sish sur’atini namoyish etishi kutilmoqda [1]. Bu global miqyosda tovarlar, xizmatlar va resurslar ayirboshlashning shiddatli sur’atda kengayib borayotganini ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda bozor islohotlari natijasida YaIMda xususiy sektorning ulushi 2023-yilda 82,5% ga yetdi, chakana savdo aylanmasi esa 2022-yilga nisbatan 10,8% ga o‘sib, 381,2 trillion so‘mni tashkil etdi [2]. Xorijiy investitsiyalarning faol jalb etilishi va raqobat muhitining yaxshilanishi fonida elektron tijoratning umumiy savdo aylanmasidagi ulushi 2023-yilda 5,5% dan oshib, 2025-yilga borib 10% ga yetishi prognoz qilinmoqda [3]. Raqamli iqtisodiyot va innovatsiyalarning jadal rivojlanishi bozor mexanizmlarining yanada murakkablashishiga olib kelmoqda, bu esa uning chuqur ilmiy tahlilini talab etadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida resurslarni samarali taqsimlash, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va aholi farovonligini oshirish masalalari har qachongidan ham dolzarbdir. Bozor mexanizmlarining samarali ishlashiga to‘sqinlik qiluvchi omillar, jumladan, bozor yetishmovchiliklari, monopolistik tendensiyalar, axborot asimmetriyasi va tashqi effektlar bugungi kunda ham ko‘plab iqtisodiy muammolarning ildizi bo‘lib qolmoqda. O‘zbekistonda bozor munosabatlariga o‘tish jarayoni hali to‘liq yakunlanmagan, ayrim sohalarda davlatning tartibga solish roli kuchli bo‘lib qolmoqda, bu esa raqobatni cheklab, innovatsiyalarga to‘siq bo‘lishi mumkin [4]. Ushbu kurs ishi bozorning iqtisodiy mazmunini chuqur o‘rganish, uning vazifalari va turlarini tahlil qilish orqali ushbu muammolarni hal etishga ilmiy-amaliy hissa qo‘shishga qaratilgan. Bozorning nazariy asoslari va faoliyat mexanizmlarini tahlil qilish xalqaro miqyosdagi ko‘plab taniqli olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Adam Smit o‘zining “Ko‘rinmas qo‘l” nazariyasi orqali bozorning o‘z-o‘zini tartibga solish qobiliyatini asoslab bergan, bunda shaxsiy manfaatlar jamiyat farovonligini ta’minlashga xizmat qiladi [5]. Alfred Marshall talab va taklif nazariyasini tizimlashtirib, narx shakllanishining mikroiqtisodiy asoslarini yaratgan [6]. Jon Meynard Keyns bozor yetishmovchiliklari sharoitida davlatning aralashuvi zarurligini, ayniqsa makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynashini ...