KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2024) ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) hajmi 89,8 milliard dollarni tashkil etib, real o'sish sur'ati 6% ga yetgan holda iqtisodiyotda bozor munosabatlarining chuqurlashib borayotganini ko'rsatadi [1]. Xususan, elektron tijorat bozori hajmi 2023-yilda 22 trillion so‘mdan oshib, 2022-yilga nisbatan 28% ga o‘sishni qayd etdi [2], bu esa tovarlar va xizmatlarning ayirboshlash mexanizmlarida tub o‘zgarishlar yuz berayotganini anglatadi. Dunyo miqyosida esa, global elektron tijorat bozori 2023-yilda 5,7 trillion dollarni tashkil etgan bo‘lib, 2027-yilga borib 8,1 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [3], bu iqtisodiy o‘sishda bozor institutlarining ahamiyatini yaqqol namoyish etadi. Bozor sharoitida iqtisodiy samaradorlikni oshirish, resurslarni optimallashtirish va aholi farovonligini ta’minlash borasidagi vazifalar dolzarb bo‘lib qolmoqda, ayniqsa O‘zbekiston kabi transformatsiya davrini boshidan kechirayotgan mamlakatlar uchun bu jarayonning nazariy va amaliy jihatlarini chuqur o‘rganish zarurati ortmoqda. Bugungi globallashuv davrida bozor mexanizmlari nafaqat tovar va xizmatlar almashinuvini ta’minlaydi, balki iqtisodiy o‘sishning asosiy drayverlaridan biri sifatida ham xizmat qiladi. Bozorning iqtisodiy mazmunini, uning funksiyalari va turlarini atroflicha tahlil qilish, shuningdek, uning rivojlanish tendensiyalarini o‘rganish O‘zbekistonda barqaror iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlash uchun muhim strategik ahamiyatga ega. Mavjud nazariy yondashuvlarning amaliy jihatdan qo‘llanilishi, raqamli iqtisodiyot sharoitida bozorning transformatsiyasi va milliy iqtisodiyot xususiyatlarini hisobga olgan holda samaradorlikni oshirish yo‘llarini aniqlash hozirgi kunda hal etilmagan muammo hisoblanadi. Xususan, O‘zbekistonda bozor mexanizmlarini erkinlashtirish jarayonlari faol kechayotgan bir paytda, raqobat muhitini mustahkamlash, monopoliyaga qarshi kurashish, bitim xarajatlarini kamaytirish va axborot assimetriyasini bartaraf etish kabi masalalar alohida diqqat markazida turadi [4]. Ushbu jihatlarni chuqur o‘rganish va ularga ilmiy asoslangan yechimlar taklif qilish ushbu tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi. Bozor nazariyasini o‘rganishda xalqaro miqyosda ko‘plab taniqli iqtisodchilarning asarlari muhim o‘rin tutadi. Adam Smit (1776) o‘zining "Xalqlar boyligi" asari ...