KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida budjet taqchilligi 2023-yilda yalpi ichki mahsulotga (YaIM) nisbatan 5,5% ni tashkil etdi, bu rejalashtirilgan 3,0% dan sezilarli darajada yuqori ko‘rsatkichdir [1]. Davlat qarzi esa 2024-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra 34,7 milliard AQSh dollariga yetib, YaIMning 36,8 foizini tashkil qildi, shundan 26,4 milliard dollari tashqi qarz hissasiga to‘g‘ri keladi [2]. Bu raqamlar, ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda budjet intizomi va qarz yukini samarali boshqarishning muhimligini yaqqol ko‘rsatadi. Global miqyosda esa, Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (XVF) ma’lumotlariga ko‘ra, davlat qarzi 2023-yilda global YaIMning o‘rtacha 93% ini tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlarda 112%, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa 68% ga yetgan [3]. Xususan, G7 davlatlarida, masalan, Yaponiyada davlat qarzi YaIMning 255% dan oshganligi, AQShda esa 123% atrofida ekanligi [4] budjet taqchilligi va davlat qarzi muammosining global miqyosdagi dolzarbligidan dalolat beradi. Mazkur statistikalar davlat moliyasining barqarorligini ta’minlash, iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash va fuqarolarning farovonligini oshirish maqsadida ushbu masalalarni chuqur o‘rganish va samarali yechimlar topish zaruriyatini kuchaytiradi. Hozirgi sharoitda, global iqtisodiyotdagi noaniqliklar, geosiyosiy keskinliklar, energetika inqirozlari va iqlim o‘zgarishlari kabi omillar fonida budjet taqchilligi va davlat qarzlari muammosi yanada murakkablashmoqda. Ko‘pgina davlatlar, jumladan O‘zbekiston ham, pandemiya oqibatlarini bartaraf etish, ijtimoiy xarajatlarni qoplash va investitsiyaviy loyihalarni moliyalashtirish maqsadida qarz olishga majbur bo‘lmoqda. Biroq, nazoratsiz qarz yuki kelajakda davlatning suveren qarz barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi, inflyatsiya bosimini oshirishi, “krouding-aut” effektiga olib kelishi va hatto iqtisodiy inqirozlarni keltirib chiqarishi mumkin [5]. Mavjud adabiyotlarda budjet taqchilligini qoplash usullari, davlat qarzini boshqarish mexanizmlari va ularning iqtisodiyotga ta’siri bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilgan bo‘lsa-da, O‘zbekistonning o‘ziga xos rivojlanish bosqichi, institutsional muhiti va makroiqtisodiy sharoitlarini hisobga olgan holda mazkur muammolarni har tomonlama tahlil qilish hamda amaliy yechimlarni taklif etish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Xusus ...