KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning qishloq xo'jaligi sektori mamlakat yalpi ichki mahsulotining qariyb 25% ini tashkil etadi va aholining 27% dan ortig'ini ish bilan ta'minlaydi [1]. Bugungi kunda respublikamizda jami sug'oriladigan yer maydonlari 4.3 million gektarni tashkil etib, bu umumiy qishloq xo'jaligi yerlarining 75% ini tashkil qiladi. Shu bilan birga, 2023-yil ma'lumotlariga ko'ra, Buxoro viloyatida 280 ming gektardan ortiq sug'oriladigan yerlar mavjud bo'lib, ular viloyat iqtisodiyotida muhim rol o'ynaydi [2]. Buxoro Xonligi davrida yer va suv munosabatlari dehqonchilikning asosini tashkil etgan, chunki bu hududda qishloq xo'jaligi to'liq sug'orma dehqonchilikka asoslangan edi. Suv resurslaridan samarali foydalanish va ularni adolatli taqsimlash hozirgi kunda ham mintaqaning barqaror rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega, ayniqsa iqlim o'zgarishlari sharoitida suv tanqisligi muammosi tobora dolzarblashib bormoqda [3]. Ushbu tadqiqot mavzusi bugungi kunda ham o'z dolzarbligini yo'qotmagan, chunki Buxoro Xonligidagi yer-suv munosabatlarini chuqur o'rganish hozirgi zamonaviy qishloq xo'jaligi boshqaruvi uchun muhim saboqlar bera oladi. Suv resurslaridan foydalanishda tarixiy tajribani tahlil qilish, ayniqsa Mirab lavozimining samaradorligi va suvdan foydalanish huquqining tartibga solinishini o'rganish, mavjud sug'orish tizimlarining modernizatsiyasida va suv taqsimotini optimallashtirishda yangi yondashuvlarni ishlab chiqishga xizmat qiladi [5]. Bugungi kunda O'zbekistonda sug'orish infratuzilmasining eskirganligi va suv resurslaridan samarasiz foydalanish natijasida ekin maydonlarining qariyb 30% ida tuproq sho'rlanishi kuzatilmoqda, bu esa hosildorlikni o'rtacha 15-20% ga pasaytirmoqda [6]. Bu holat Buxoro Xonligi davridagi gidrotexnika inshootlari va suv boshqaruvi mexanizmlarini chuqur tahlil qilish orqali oldini olish mumkin bo'lgan muammolarni aniqlash zaruratini keltirib chiqaradi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon ilmiy adabiyotida yer-suv munosabatlari va ularning tarixiy jihatlari keng o'rganilgan. Xususan, Karl Wittfogel (1957) o'zining "Sharq despotizmi" nomli asarida Osiyo ishlab chiqarish usuli doirasida markazlashgan sug'orish tizimlarining jamiyat rivojlanishidagi rolini va davlatning suv boshqaruvidagi dominant mavqeyini isbotlab bergan [8]. Robert McC. Adams (1965) Mesopotamiya madaniyatining sug'orma dehqonchilik bi ...