KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda yalpi ichki mahsulotning (YAIM) 6% ga o‘sishi kuzatildi [1]. Bozor institutlarining samaradorligi bu o‘sish sur'atlarini saqlab qolish va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Xususan, Jahon bankining 2022-yilgi hisobotiga ko‘ra, mulkchilik huquqlarining ishonchli himoyasi investitsiyalarni o‘rtacha 20-30% ga oshirishi mumkin, bu esa ishlab chiqarish samaradorligini 10% ga oshirishga xizmat qiladi [2]. Shuningdek, tranzaksiya xarajatlarining pasayishi, masalan, tadbirkorlik subyektlari ro‘yxatga olish jarayonini avtomatlashtirish orqali, iqtisodiyotga har yili 0,5% gacha qo‘shimcha YAIM o‘sishini ta'minlaydi [3]. So‘nggi besh yilda O‘zbekistonda tadbirkorlik subyektlari soni 1,5 baravarga oshib, 2023-yil oxiriga kelib 600 mingdan ortiqni tashkil etdi [4]. Bu jarayon, o‘z navbatida, mulkchilik munosabatlari, shartnomaviy huquqlar va raqobat muhitini tartibga soluvchi institutlarning yanada takomillashtirilishini taqozo etadi. Institutsional infratuzilmaning rivojlanishi nafaqat mikroiqtisodiy darajada kompaniyalarning samaradorligini oshiradi, balki makroiqtisodiy barqarorlik va global raqobatbardoshlikni ta'minlash uchun ham asos yaratadi. Bozor institutlarining rivojlanishi jamiyatda iqtisodiy agentlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni tartibga soluvchi rasmiy va norasmiy qoidalarni shakllantirish orqali adolatli va shaffof iqtisodiy muhitni yaratadi. Biroq, O‘zbekiston iqtisodiyotida hali ham mulkchilik huquqlarining to‘liq himoya qilinmasligi, axborot asimmetriyasi tufayli yuzaga keladigan muammolar, korrupsiyaga oid xavotirlar va samarasiz byurokratik jarayonlar kabi dolzarb masalalar mavjud [5]. Ushbu muammolar bevosita tranzaksiya xarajatlarining yuqoriligiga olib keladi va tadbirkorlik faoliyatiga to‘siq bo‘ladi. Misol uchun, biznes yuritish indeksida O‘zbekistonning o‘rni yaxshilangan bo‘lsa-da, ba'zi sohalarda, ayniqsa shartnomalarni ijro etish va kredit olish imkoniyatlarida, hali ham sezilarli takomillashtirish zaruriyati mavjud. Bozor institutlarining rivojlanishidagi o‘ziga xos xususiyatlarni chuqur o‘rganish ushbu tizimli kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha samarali mexanizmlarni ishlab chiqishga xizmat qiladi. Bozor institutlari va ularning rivojlanishiga oid ilmiy izlanishlar jahon iqtisodiyoti nazariyasida keng o‘rganilgan. Duglas Nort (1990) o‘ ...