KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda dunyo bo'yicha ma'lumotlar hajmi 120 zettabaytga yetdi [1], O'zbekistonda esa raqamli iqtisodiyotning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2022-yilda 5.9% ni tashkil etib, 2027-yilga borib 12% ga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Bu o'sish katta hajmli ma'lumotlarni samarali qayta ishlashga bo'lgan ehtiyojni keskin oshirmoqda. Jumladan, moliyaviy institutlar, logistika kompaniyalari va davlat tashkilotlarida milliardlab yozuvlarga ega ma'lumotlar bazalarini boshqarish va tahlil qilish kundalik vazifaga aylangan. Masalan, O'zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo'mitasi yagona elektron ma'lumotlar bazasidagi tranzaksiyalar soni yillik o'rtacha 20% ga o'sib, 2023-yilda 500 milliondan ortiq operatsiyani qayta ishlashga to'g'ri keldi [3]. Bunday miqyosdagi ma'lumotlarni tartiblash va samarali tahlil qilish, ayniqsa, tezkor xotira (RAM) imkoniyatlari cheklangan sharoitlarda, sirtqi tartiblash (External Sorting) algoritmlarining dolzarbligini yaqqol ko'rsatadi. Ushbu algoritmlar diskda joylashgan ulkan ma'lumotlar to'plamlarini samarali qayta ishlash imkonini berib, iqtisodiy jarayonlardagi ma'lumotlarni tahlil qilish tezligini va aniqligini oshiradi. Bugungi kunda katta ma'lumotlar (Big Data) texnologiyalarining jadal rivojlanishi sharoitida sirtqi tartiblash algoritmlarining ahamiyati yanada ortib bormoqda. An'anaviy xotira ichida (in-memory) tartiblash algoritmlari katta ma'lumotlar massivlari bilan ishlashda yetarli darajada samarali emas, chunki ular butun ma'lumotlar to'plamini RAM ga yuklashni talab qiladi. Bu esa xotira yetishmovchiligi va ish faoliyatining pasayishiga olib keladi. Sirtqi tartiblash algoritmlari esa disk I/O operatsiyalarini minimallashtirish orqali bu muammoga yechim taklif etadi. Masalan, moliyaviy sektorlarda bank operatsiyalarini tasniflash, savdo bozorlarida narx dinamikasini tahlil qilish yoki logistika sohasida yuklarni optimal taqsimlashda aynan shunday algoritmlar qo'llaniladi. Shu sababli, C++ kabi yuqori samaradorlikka ega dasturlash tilida sirtqi tartiblash usullarini chuqur o'rganish va ularning amaliy qo'llanilishini tahlil qilish, iqtisodiy jarayonlarni avtomatlashtirish va optimallashtirishda yangi imkoniyatlar yaratadi. O'zbekistonning raqamli transformatsiya jarayonlari jadal kechayotgan bir sharoitda, mazkur texnologiyalarni o'zlashtirish va amaliyotga tatbiq etish milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini ...