KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda global iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi ko'p jihatdan davlatlarning o'z moliyaviy tizimlarini boshqarish qobiliyatiga bog'liq bo'lib qoldi. Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda rivojlanayotgan mamlakatlarda davlat qarzi yalpi ichki mahsulotga (YaIM) nisbatan o'rtacha 65 foizdan oshdi, bu esa fiskal barqarorlikni ta'minlash borasidagi xavotirlarni kuchaytirmoqda [1]. O'zbekiston Respublikasida ham 2024-yilning birinchi choragida davlat budjetining taqchilligi YaIMning 3% ni tashkil etdi, bu esa budjetni boshqarishda yanada samaraliroq va barqaror mexanizmlarni ishlab chiqish zaruratini ko'rsatmoqda [2]. Ushbu statistik ko'rsatkichlar, shuningdek, globallashuv sharoitida yuzaga kelayotgan iqtisodiy noaniqliklar va tashqi shoklarga bo'lgan zaiflik, davlat budjeti barqarorligini ta'minlashning dolzarb ahamiyatini yanada oshiradi. Bu borada samarali fiskal instrumentlarni joriy etish va ularning O'zbekiston iqtisodiyoti uchun moslashuvchanligini ta'minlash bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biridir. Mavjud muammolar ko'lami va ularning iqtisodiy taraqqiyotga ta'siri, ushbu tadqiqot mavzusining dolzarbligini va uning nazariy hamda amaliy jihatdan muhimligini tasdiqlaydi. Davlat budjeti barqarorligini ta'minlash borasida keng ko'lamli ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, M. Friedman (1968) o'z asarlarida pul-kredit siyosatining fiskal barqarorlikka ta'sirini tahlil qilgan holda, davlat xarajatlarini qisqartirish va soliq tushumlarini ko'paytirish yo'llarini taklif etgan [3]. J.M. Keynes (1936) esa iqtisodiy inqiroz davrida davlat xarajatlarining o'rni va uning iqtisodiyotni rag'batlantirishdagi rolini asoslab bergan, bu esa budjet taqchilligini vaqtinchalik oshirishga olib kelishi mumkinligini ko'rsatgan [4]. Shuningdek, R. Barro (1974) tomonidan "rasyonallik kutishlar" nazariyasi ishlab chiqilib, davlat qarzi uzoq muddatli fiskal barqarorlikka tahdid solmasligi mumkinligi, agar aholi kelajakda soliqlar oshishini kutsa, hozirgi davlat xarajatlarini qabul qilinishi mumkinligini ta'kidlagan [5]. Ammo, ko'pchilik olimlar, jumladan, A.Lafer (1981) tomonidan taklif qilingan "Lafer egri chizig'i" soliq stavkalarining optimal darajasini aniqlashga qaratilgan bo'lib, yuqori soliqlar iqtisodiy faollikni pasaytirishi va natijada soliq tushumlarini kamaytirishi mumkinligini ko'rsatadi [6]. O'zbekiston olimlaridan A.V. Vohidov (202 ...