KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida davlat budjetining barqarorligini ta'minlash masalasi iqtisodiy islohotlarning ustuvor yo'nalishlaridan biri bo'lib qolmoqda. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 26-maydagi "Davlat moliyaviy nazoratini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi PQ-4732-son qaroriga ko'ra, davlat budjetining ijrosi ustidan nazoratni kuchaytirish va fiskal barqarorlikni ta'minlash muhim vazifa sifatida belgilangan [1]. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda Davlat budjetining yalpi ichki mahsulotga (YAIM) nisbatan taqchilligi 4,5% ni tashkil etdi, bu esa 2022-yildagi 4,0% ko'rsatkichdan yuqoridir [2]. Xalqaro valyuta jamg'armasi (XVF) prognozlariga ko'ra, budjet taqchilligining barqaror yuqori darajada saqlanib qolishi mamlakatning makroiqtisodiy barqarorligiga xavf tug'dirishi mumkin [3]. 2023-yil yakunlari bo'yicha davlat qarzi YAIMga nisbatan 36,4% ga yetdi, bunda ichki qarzning umumiy davlat qarzidagi ulushi 7,5% ni tashkil etadi [2]. Bu ko'rsatkichlar fiskal instrumentlardan yanada samarali foydalanish zarurligini ko'rsatadi, chunki davlat xarajatlarining optimallashtirilishi va soliq siyosatining takomillashtirilishi budjet barqarorligini ta'minlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Jahon bankining 2024-yilgi hisobotida qayd etilishicha, rivojlanayotgan mamlakatlarda, jumladan O'zbekistonda ham fiskal instrumentlarning noto'g'ri boshqaruvi iqtisodiy o'sish sur'atlariga salbiy ta'sir ko'rsatadi va ijtimoiy sohadagi muammolarni kuchaytiradi [4]. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida kuzatilayotgan noaniqliklar, global geosiyosiy keskinliklar va jahon bozorlaridagi narxlarning o'zgaruvchanligi sharoitida davlat budjetining barqarorligini ta'minlash yanada murakkablashmoqda. Ayniqsa, energetika va oziq-ovqat mahsulotlari narxlarining o'zgarishi fiskal barqarorlikka bevosita ta'sir ko'rsatib, davlatning ijtimoiy majburiyatlarini bajarish qobiliyatini cheklashi mumkin [5]. Budjet taqchilligini moliyalashtirish uchun davlat qarzining o'sishi kelajak avlodlarga yuk bo'lishi bilan birga, milliy valyuta kursiga bosim o'tkazishi va inflyatsiya darajasini oshirishi mumkin [3]. Shu bois, davlat budjeti barqarorligini ta'minlashda fiskal instrumentlarning roli va ularni takomillashtirish mexanizmlarini chuqur tadqiq etish, mavjud muammolarni aniqlash hamda ularni bartaraf etish bo'yicha ilmiy asosl ...