KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasining davlat byudjeti xarajatlari 295,4 trillion so‘mni tashkil etib, yalpi ichki mahsulotga (YaIM) nisbatan 28,1% ga yetganligi, daromadlar esa 257,8 trillion so‘mni yoki YaIMga nisbatan 24,5% ni tashkil etgani [1]. Byudjet taqchilligi YaIMning 3,6% ga yetgan holda, 37,6 trillion so‘mni tashkil etdi, bu esa byudjet barqarorligini taʼminlash borasida davlat oldida turgan jiddiy vazifalarni ko‘rsatadi [2]. Iqtisodiy rivojlanishning ushbu dinamik sharoitlarida, davlat byudjetining samarali boshqaruvi va uning tuzilishini takomillashtirish mamlakatning barqaror o‘sishi, aholi farovonligini oshirish hamda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish dasturlarini moliyalashtirish uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, global iqtisodiy o‘zgarishlar, mintaqaviy integratsiya jarayonlari va ichki iqtisodiy islohotlar sharoitida byudjet resurslarini oqilona taqsimlash, soliq yukini optimallashtirish va xarajatlar samaradorligini oshirish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda [3]. Davlat byudjeti bugungi kunda nafaqat davlatning moliyaviy faoliyatini aks ettiruvchi vosita, balki iqtisodiy siyosatning eng muhim instrumentidir. Mamlakatimizda byudjet taqchilligini kamaytirish, makroiqtisodiy barqarorlikni taʼminlash, ijtimoiy himoya tizimini kuchaytirish va investitsion muhitni yaxshilash maqsadida byudjet jarayonlarini shaffofligini oshirishga katta eʼtibor qaratilmoqda [4]. Shunga qaramay, byudjet xarajatlarining samaradorligini oshirish, daromad bazasini diversifikatsiya qilish, davlat qarzini boshqarishda zamonaviy yondashuvlarni qo‘llash va byudjet tizimini raqamlashtirish kabi yo‘nalishlarda bir qator yechilmagan muammolar mavjud. Ushbu muammolar byudjetning tizimli tahlilini talab qiladi va uning tuzilishini hozirgi zamon talablariga mos ravishda takomillashtirish zaruratini ko‘rsatadi [5]. Davlat byudjetining nazariy-metodologik asoslari va amaliyotini o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar jahon miqyosida ko‘plab olimlar tomonidan olib borilgan. Jon Meynard Keyns (John Maynard Keynes, 1936) o‘zining "Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida iqtisodiyotda talabni tartibga solishda fiskal siyosatning, xususan, davlat byudjetining muhim rolini asoslab berdi [6]. Richard Maskgreve (Richard Musgrave, 1959) "Jamoat moliyasi nazariyasi" nomli fundamental ishida davlat byudjetining taqsimlash, taqsimlash va barqarorlashtirish f ...