KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi maʼlumotlariga koʻra, 2023-yilda mamlakat Davlat byudjetining daromadlar qismi yalpi ichki mahsulotning 24,1% ini tashkil etgan boʻlib, bu koʻrsatkich 2022-yilga nisbatan 1,2 foiz punktiga oshganini koʻrsatadi [1]. Xarajatlar qismi esa YAIMning 28,5% ini tashkil etib, byudjet taqchilligi YAIMga nisbatan 4,4% ga yetgan. Bu oʻzgarishlar davlatning ijtimoiy-iqtisodiy dasturlarni moliyalashtirishdagi faolligi ortganini, ammo resurslar taqsimotida muvozanatni saqlash zaruriyatini ham yaqqol namoyon etadi. Ayniqsa, global iqtisodiy oʻzgarishlar, geoiqtisodiy keskinliklar va ichki islohotlarning jadallashishi sharoitida davlat byudjetining shakllanishi va ishlatilishi har qachongidan ham murakkabroq jarayonga aylangan. Davlatning moliyaviy barqarorligi va iqtisodiy oʻsishi bevosita byudjet siyosatining samaradorligiga bogʻliq boʻlib, ushbu jarayonlarni chuqur tahlil qilish va takomillashtirish bugungi kunda ustuvor vazifa hisoblanadi. Davlat byudjeti jamiyat hayotining barcha jabhalariga taʼsir etuvchi asosiy moliyaviy hujjat boʻlib, u iqtisodiy barqarorlikni taʼminlash, ijtimoiy himoyani kuchaytirish, infratuzilmani rivojlantirish va milliy xavfsizlikni taʼminlashda markaziy oʻrin tutadi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida kuzatilayotgan inflyatsion bosimlar, savdo cheklovlari va energiya resurslari narxlarining oʻzgaruvchanligi davlat byudjetining daromad bazasini mustahkamlash va xarajatlarni optimallashtirish boʻyicha yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Oʻzbekistonda amalga oshirilayotgan keng koʻlamli iqtisodiy islohotlar, soliq yukini kamaytirish, tadbirkorlikni rivojlantirish va ijtimoiy xarajatlarning oʻsishi sharoitida byudjet intizomini saqlash va mablagʻlarning samarali ishlatilishini taʼminlash muhim ahamiyat kasb etadi. Byudjet jarayonlarida shaffoflikni oshirish, jamoatchilik nazoratini kuchaytirish va moliyaviy resurslarni strategik ustuvorliklarga yoʻnaltirish boʻyicha hal etilmagan muammolar mavjud boʻlib, ularni ilmiy asosda tadqiq etish dolzarb hisoblanadi. Mavzu boʻyicha ilmiy tadqiqotlar dunyo miqyosida koʻplab olimlar tomonidan olib borilgan. Richard Musgrave (1959) “Davlat moliyasi nazariyasi” asarida davlat byudjetining funktsiyalari — resurslarni taqsimlash, daromadlarni qayta taqsimlash va iqtisodiyotni barqarorlashtirish – borasidagi fundamental gʻoyalarni ishlab chiqqan [5]. Keynsc ...