KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda xorijiy tillarni oʻqitishga qaratilgan investitsiyalar soʻnggi besh yilda sezilarli darajada oshib, 2023-yilda bu sohadagi davlat xarajatlari qariyb 300 milliard soʻmni tashkil etdi [1]. Bu koʻrsatkich 2019-yildagi 120 milliard soʻmga nisbatan 150% dan ortiq oʻsishni anglatadi [1]. Xususan, ingliz tilini oʻrganishga boʻlgan talab oliy taʼlim muassasalarida keskin oshgan boʻlib, hozirda bu tilni chuqurlashtirilgan tarzda oʻqitadigan fakultet va yoʻnalishlarga kirish uchun abituriyentlarning 60% dan ortigʻi aynan ingliz tilidan yuqori ball toʻplashga intilmoqda [2]. Global miqyosda esa ingliz tilini ikkinchi til sifatida oʻrganuvchilar soni 1,5 milliarddan oshgan boʻlib, bu raqam yiliga 3-5% ga oʻsib bormoqda [3]. Ingliz tilining jahon iqtisodiyoti, ilmiy hamjamiyat va madaniyatdagi yetakchi oʻrni uning fonetik, leksik va grammatik xususiyatlarini chuqur oʻrganishni har qachongidan ham dolzarb qilib qoʻymoqda. Ingliz tilida soʻz tartibi masalasi tilshunoslikda haligacha koʻplab noaniqlik va bahslarga sabab boʻlayotgan murakkab sohalardan biridir. Anʼanaviy tarzda ingliz tili "qatʼiy soʻz tartibi"ga ega til sifatida qaralgan boʻlsa-da, zamonaviy tadqiqotlar uning "erkin soʻz tartibi" elementlariga ham egaligini koʻrsatmoqda [4]. Ayniqsa, nutqiy vaziyat (discourse) va pragmatik omillar taʼsirida soʻz tartibining oʻzgarishi, shuningdek, turli janrlar va uslublarda bu qoidalarning oʻziga xos tarzda namoyon boʻlishi yetarlicha oʻrganilmagan. Oʻzbekistonlik til oʻrganuvchilar orasida esa oʻz ona tilining (oʻzbek tili erkin soʻz tartibli) interferensiyasi sababli ingliz tilida soʻz tartibini qoʻllashda xatoliklar tez-tez uchraydi, bu esa kommunikativ kompetensiyaning pasayishiga olib keladi [5]. Mazkur muammolar chuqur ilmiy tadqiqotlar orqali hal etilishi lozim. Ingliz tilida soʻz tartibi boʻyicha jahon tilshunosligida koʻplab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Noam Chomsky (1965) "Generativ grammatika" nazariyasi orqali chuqur struktura va sirtqi struktura orasidagi munosabatni oʻrganib, soʻz tartibini universal grammatika tamoyillari bilan bogʻladi [6]. Simon Dik (1978) "Funksional grammatika" doirasida soʻz tartibini kommunikativ ehtiyojlar va axborot tuzilmasi (information structure) bilan bogʻliq holda tahlil qildi [7]. Ronald Langacker (1987) "Kognitiv grammatika" nazariyasida soʻz tartibini inson kognitiv jarayonlari va kontseptsiy ...