KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O'zbekistonning YaIM hajmi 90 milliard AQSH dollaridan oshib, har yili o'rtacha 5-6% o'sish sur'atini ko'rsatmoqda [1]. Bu o'sish sharoitida resurslardan samarali foydalanish va ekologik barqarorlikni ta'minlash dolzarb masalaga aylangan. Xususan, tabiiy geografik resurslarning, jumladan, yer, suv va o'rmon fondlarining zonal va azonal taqsimlanishi qishloq xo'jaligi, sanoat va turizm sohalarining rivojlanishiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Masalan, O'zbekistonning umumiy qishloq xo'jaligi yerlarining 40% dan ortig'i sug'oriladigan maydonlardan iborat bo'lib, ularning mahsuldorligi geografik zonalikka bog'liq holda sezilarli farq qiladi [2]. Shu bilan birga, cho'llanish va degradatsiya jarayonlari yillik o'rtacha 50-60 ming gektar maydonda kuzatilmoqda, bu esa aholi turmush darajasiga va iqtisodiy barqarorlikka salbiy ta'sir ko'rsatmoqda [3]. Geografik qobiqning zonaligi va azonaligi masalasi hozirgi kunda iqlim o'zgarishlari, urbanizatsiya va sanoatlashuv sharoitida yanada dolzarblik kasb etmoqda. Iqlim o'zgarishlari natijasida dunyo bo'ylab haroratning o'rtacha 1.1°C ga ko'tarilishi [4], O'zbekistonda esa bu ko'rsatkich 1.5°C dan oshishi [5] prognoz qilinmoqda, bu esa mavjud tabiiy zonalarning chegaralarini o'zgartirib, yangi azonal hodisalarning paydo bo'lishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ekologik xavfsizlikni ta'minlash va mintaqaviy rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqishda geografik qobiqning zonal va azonal xususiyatlarini chuqur tahlil qilish muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot geografik qobiqning zonal va azonal qonuniyatlarini tushunish, ularning sabablari va oqibatlarini aniqlash orqali atrof-muhitni muhofaza qilish va barqaror rivojlanishga oid amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Geografik qobiqning zonaligi va azonaligi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar o'tkazilgan. V.V. Dokuchaev (1899) o'zining "Tabiiy zonalar ta'limoti" asarida tuproq hosil bo'lish jarayonlarining iqlim va o'simlik qoplami bilan bog'liqligini, shu tariqa geografik zonalik tamoyillarini ilmiy jihatdan asoslab berdi [6]. A.I. Voyeykov (1884) esa iqlim zonalarining shakllanishida quyosh radiatsiyasi, havo massalari sirkulyatsiyasi va Yer yuzasining relyefi kabi omillarning ta'sirini o'rgandi va iqlim zonalarining tasnifini taklif qildi [7]. L.S. Berg (1947) "Geografik zonalar" ...