KURS ISHI

KIRISH Geografik qobiqning zonaligi va azonalligi, uning shakllanish sabablari va oqibatlari global miqyosda ham, Oʻzbekiston sharoitida ham tobora dolzarb muammoga aylanib bormoqda. Global iqlim oʻzgarishlari natijasida yer yuzasidagi tabiiy jarayonlarning tezlashuvi, choʻllanish maydonlarining kengayishi va bioxilma-xillikning qisqarishi kabi ekologik muammolar geografik qobiqning dinamik tabiatini chuqur oʻrganishni taqozo etadi. Jahon miqyosida soʻnggi yillarda iqlim oʻzgarishlari natijasida 0,5% dan ortiq quruqlik hududi choʻllanishga uchragan [1]. Oʻzbekistonda esa, Oʻrmon xoʻjaligi davlat qoʻmitasi (2023) maʼlumotlariga koʻra, soʻnggi 30 yilda Qizilqum va Ustyurt platosining janubiy qismida shoʻrlangan yerlar maydoni 15% ga oshgan [2]. Ayniqsa, Orol dengizi fojiasi natijasida shakllangan Aralqum choʻlining yiliga oʻrtacha 10-12 ming gektar maydoniga qum va tuzlarning tarqalishi kuzatilmoqda, bu esa mintaqadagi landshaftlarning zonal va azonal xususiyatlariga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda [3]. Shuningdek, Oʻzbekistonning togʻli hududlarida vertikal zonallik qonuniyatlariga taʼsir etuvchi sel va koʻchkilarning chastotasi soʻnggi 10 yilda 20% ga oshgan [4], bu esa tabiiy resurslarni boshqarish va landshaftlarni rejalashtirishda yangi yondashuvlarni talab qiladi. Bu mavzu, ayniqsa, bugungi kunda tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, barqaror rivojlanishni taʼminlash va ekologik xavfsizlikni mustahkamlash masalalari birinchi oʻringa chiqayotgan bir sharoitda gʻoyat ahamiyatlidir. Geografik qobiqning zonal va azonal xususiyatlarini chuqur tahlil qilish orqali global iqlim oʻzgarishlarining mintaqaviy oqibatlarini bashorat qilish, landshaftlarning degradatsiyasi oldini olish va tabiiy resurslarni qayta tiklash boʻyicha samarali strategiyalarni ishlab chiqish mumkin. Mavjud adabiyotlarda geografik qobiqning zonal va azonal qonuniyatlari nazariy jihatdan oʻrganilgan boʻlsa-da, ularning iqlim oʻzgarishlari, antropogen taʼsir va boshqa global jarayonlar fonida qanday oʻzgarayotgani, ayniqsa Oʻzbekistonning oʻziga xos tabiiy sharoitida qanday namoyon boʻlishi borasida tizimli va amaliy tahlillar yetarli emas. Bu esa tabiiy ofatlarni oldini olish, qishloq xoʻjaligi samaradorligini oshirish va hududiy rejalashtirishni optimallashtirish uchun zarur boʻlgan ilmiy asoslarning shakllanishiga toʻsqinlik qilmoqda. Geografik qobiqning zonaligi va azonalligi masalala ...