KURS ISHI

KIRISH Glitsin (2-aminoetannoat kislota) eng oddiy alifatik aminokislota bo‘lib, oqsil biosintezida muhim rol o‘ynaydi va ko‘plab biologik jarayonlarda ishtirok etadi. U oziq-ovqat sanoatida stabilizator, shirinlashtiruvchi modda va ozuqaviy qo‘shimcha sifatida, farmatsevtikada esa turli dori vositalarini sintez qilishda asosiy komponent sifatida keng qo‘llaniladi. Jahon glitsin bozori hajmi 2023-yilda 712.5 million AQSh dollarini tashkil etgan va 2030-yilga kelib 1030.1 million AQSh dollariga yetishi kutilmoqda, bu esa yillik o‘rtacha 5.4% o‘sish sur’atini anglatadi [1]. Xususan, O‘zbekiston Respublikasida glitsinga bo‘lgan talabning ortib borishi kuzatilmoqda, farmatsevtika sanoatining rivojlanishi va qishloq xo‘jaligida ozuqaviy qo‘shimchalar ishlab chiqarish hajmining oshishi natijasida glitsin iste'moli 2022-yilda 2020-yilga nisbatan 18.7% ga o‘sgan [2]. Bu ko‘rsatkichlar glitsin sintezi texnologiyalarini takomillashtirish va mahalliy ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishning dolzarbligini yaqqol ko‘rsatadi. Hozirgi kunda glitsin ishlab chiqarish jarayonlarida xomashyo narxining o‘zgaruvchanligi, yuqori energiya sarfi, ekologik yuklanish va sintetik jarayonlarning murakkabligi kabi muammolar mavjud [3]. Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida glitsin ishlab chiqarish sanoatining yetarli darajada rivojlanmaganligi, yuqori sifatli va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish uchun zamonaviy texnologiyalarning yetishmasligi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bu holat mamlakatning glitsinga bo‘lgan ehtiyojini import hisobiga qondirishga majbur qilmoqda, bu esa valyuta resurslarining sarflanishiga olib keladi. Shu bois, glitsin sintezining samaradorligini oshirish, xarajatlarni kamaytirish, ekologik toza va barqaror ishlab chiqarish usullarini joriy etish orqali mahalliy farmatsevtika va oziq-ovqat sanoatining xomashyo bazasini mustahkamlash ushbu tadqiqotning asosiy zaruratini belgilaydi. Glitsin sintezi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar jahon miqyosida uzoq yillardan beri olib borilmoqda. Masalan, Adolf Strecker 1850-yilda siyanid yordamida glitsin sintez qilish usulini kashf etgan, bu usul aminokislota sintezining asosini tashkil etgan [4]. Gabriel va Knoevenagel usullari ham glitsin va uning hosilalarini olishda muhim qadam bo‘lgan. K. K. Kumar va hamkasblari (2018) glitsin sintezida katalizatorlar samaradorligini oshirish bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazib, nanozarrac ...