KURS ISHI

KIRISH Gulli o'simliklar Yer yuzidagi o'simlik xilma-xilligining eng katta va eng muhim guruhini tashkil etib, biologik tizimlarning barqarorligi va inson hayotidagi ulkan ahamiyati bilan ajralib turadi. O'zbekistonda gulli o'simliklarning umumiy soni 4500 turdan ortiq bo'lib, bu raqam mamlakat florasining boyligini yaqqol ko'rsatadi [1]. Ushbu turlarning qariyb 20% ga yaqini, ya'ni 900 ga yaqin turi endemik hisoblanadi, bu esa ularning ilmiy va amaliy jihatdan noyobligini anglatadi [2]. Jahon miqyosida esa angiospermlar 300 000 dan ortiq turlarni o'z ichiga olib, quruqlikdagi o'simliklarning deyarli 90% ini tashkil etadi [3]. Global qishloq xo'jaligida asosiy oziq-ovqat mahsulotlarining 80% dan ortig'i gulli o'simliklardan olinadi, masalan, bug'doy, sholi, makkajo'xori kabi don ekinlari umumiy ekin maydonlarining 70% dan ortig'ini egallaydi [4]. Bu statistik ma'lumotlar gulli o'simliklarning ekologik tizimlardagi hal qiluvchi rolini, iqtisodiy ahamiyatini va ularni chuqur o'rganish zaruriyatini yaqqol ko'rsatadi. Bugungi kunda global iqlim o'zgarishi, yashash muhitining yo'qolishi va antropogen bosim tufayli biologik xilma-xillikning tez sur'atlarda qisqarishi kuzatilmoqda [5]. O'zbekistonda ham xuddi shunday muammolar mavjud bo'lib, cho'llanish, sug'oriladigan yerlarning sho'rlanishi va urbanizatsiya tufayli ko'plab o'simlik turlari yo'qolib ketish xavfi ostida turibdi [6]. O'zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan gulli o'simliklar turlari soni yildan-yilga ortib bormoqda, bu esa ushbu noyob resursni muhofaza qilish bo'yicha shoshilinch choralar ko'rish zarurligini taqozo etadi [7]. Gulli o'simliklarning makrotizimini, xususan, bir pallali va ikki pallali angiospermlarning evolyutsion munosabatlari, ekologik adaptatsiyalari va genetik xilma-xilligini chuqur tahlil qilish, ularni samarali saqlash va barqaror foydalanish strategiyalarini ishlab chiqish uchun fundamental asos bo'lib xizmat qiladi. Mavjud tadqiqotlardagi bo'shliqlar va tizimli yondashuvlarning yetishmasligi mazkur kurs ishining dolzarbligini yanada oshiradi. Gulli o'simliklar xilma-xilligini o'rganish sohasida jahon olimlari tomonidan ulkan ishlar amalga oshirilgan. Charlz Darvin (1877) gulli o'simliklarning kelib chiqishini "sirli mudhishlik" deb ta'riflagan bo'lsa-da, ularning evolyutsion tarqalish mexanizmlarini tahlil qilgan va gullashning adaptiv ahamiyatini asoslagan [8]. Arman Taxatadja ...