KURS ISHI

KIRISH Jahon mehnat bozorida ishchi kuchi samaradorligini oshirish masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda, bunda motivatsiya asosiy omillardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida mehnat unumdorligi ko‘rsatkichlari so‘nggi yillarda sezilarli o‘sishni ko‘rsatmoqda, jumladan, 2023-yilda yalpi ichki mahsulot (YIM) o‘sishi 6% dan oshdi [1], bu asosan inson kapitalining samarali motivatsiyasiga bog‘liq. Ta’lim tizimida ham motivatsiya muhim ahamiyat kasb etib, maktab o‘quvchilarining o‘quv faoliyatiga jalb qilinish darajasi 2022-yilda 75% ga yetdi [2]. Shu bilan birga, oliy ta’lim muassasalarida talabalarning akademik muvaffaqiyatini ta’minlashda ichki va tashqi motivatsiyaning roli tobora ortib bormoqda, chunki yuqori motivatsiya o‘zlashtirish sifatini 30% gacha oshirishi mumkin [3]. Raqamli transformatsiya va globallashuv sharoitida shaxslarning o‘z salohiyatini to‘liq namoyon etishi uchun motivatsion mexanizmlarni chuqur o‘rganish va samarali qo‘llash bugungi kunning dolzarb masalalaridandir. Bugungi kunda shaxsiy va professional rivojlanish jarayonlarida motivatsiyaning o‘rni yanada kuchaymoqda, chunki zamonaviy ishchi kuchi va o‘quvchilar avlodi nafaqat moddiy rag‘batlantirishga, balki ma’naviy qadriyatlar, o‘z-o‘zini rivojlantirish va ijtimoiy e’tirofga ham ehtiyoj sezmoqda. Ish joylarida xodimlarning umumiy ishga sodiqligi darajasi global miqyosda o‘rtacha 36% ni tashkil etadi [4], bu esa motivatsiyani oshirish bo‘yicha tizimli yondashuvlarga ehtiyoj borligini ko‘rsatadi. O‘zbekistonda esa yoshlar o‘rtasida tadbirkorlik va innovatsion faoliyatga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda, biroq ularning ichki motivatsiyasini to‘g‘ri yo‘naltirish va tashqi rag‘batlantirish tizimlarini takomillashtirish zarurati mavjud. Xususan, ta’lim muassasalarida motivatsion omillarni inobatga olgan holda o‘quv dasturlarini ishlab chiqish, o‘qituvchilarning motivatsiya nazariyalariga oid bilimlarini oshirish hamda talabalarning shaxsiy ehtiyojlarini qondirish orqali ularning o‘quv jarayoniga faol jalb etilishini ta’minlash bugungi kundagi hal etilmagan muammolardan biri hisoblanadi. Motivatsiya sohasidagi tadqiqotlar uzoq tarixga ega bo‘lib, jahon miqyosida ko‘plab olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Amerikalik psixolog Abraham Maslow (1943) inson ehtiyojlari ierarxiyasi nazariyasini taklif qilib, motivatsiyaning turli darajalarini va ularning ketma-ket qondirilish zaruriyat ...