KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (YIM) 2023-yilda 2 470 AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa-da, bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlardagi o‘rtacha qiymatlardan sezilarli darajada past hisoblanadi [1]. Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) ma’lumotlariga ko‘ra, jahon bo‘ylab har to‘rtinchi ishchi hali ham kuniga 3.20 AQSh dollaridan kam daromadga ega bo‘lib, bu ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlarni qondirishdagi global muammolarning yaqqol isbotidir [2]. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2024) ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda kambag‘allik darajasi 2023-yilda 11% ni tashkil etgan bo‘lib, bu aholining muayyan qismi uchun asosiy ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan kompleks yechimlarni talab qiladi [3]. Ushbu raqamlar, jamiyatda ijtimoiy adolatni ta’minlash, turmush sifatini oshirish va barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish uchun ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlarning mazmuni va ularni turkumlash mexanizmlarini chuqur o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Bugungi kunda, globallashuv va raqamli transformatsiya jarayonlari sharoitida, aholining ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlari tobora murakkablashib, ularni qondirish usullari ham dinamik tarzda o‘zgarmoqda. An’anaviy yondashuvlar yetarli bo‘lmayotganligi sababli, ta’lim, sog‘liqni saqlash, uy-joy va sifatli oziq-ovqat kabi fundamental ehtiyojlar bilan bir qatorda, raqamli savodxonlik, ekologik xavfsizlik va psixologik farovonlik kabi yangi ehtiyojlar ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Masalan, pandemiyadan keyingi davrda raqamli ta’limga bo‘lgan talab keskin oshdi, bu esa zamonaviy jamiyatda ehtiyojlar tarkibining o‘zgarishini ko‘rsatadi [5]. Ushbu yangi tendensiyalar va hali hal etilmagan muammolar, xususan, ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlikning pasaymasligi, resurslarning cheklanganligi va qondirilmay qolayotgan ehtiyojlar bilan bog‘liq ziddiyatlar, mazkur mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi va chuqur ilmiy tahlilga bo‘lgan ehtiyojni yuzaga keltiradi. Ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlar nazariyasi jahon iqtisodiyoti va sotsiologiyasida uzoq vaqtdan beri o‘rganilib kelinmoqda. Amerikalik psixolog A. Maslou (1954) o‘zining "Ehtiyojlar ierarxiyasi" nazariyasi bilan inson ehtiyojlarini fiziologikdan o‘zini namoyon qilishgacha bo‘lgan pog‘onalarga ajratib, ularni ustuvorlik tartibida joylashtirdi va inson motivatsiyasini tushunishga fundamental hissa qo‘shdi [6]. Iqtisodchi J. M. Keyns (1936) o‘zining "Band ...