KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida ilmiy tadqiqotlarga ajratilayotgan byudjet xarajatlari 2023-yilda 2,5 trillion so'mga yetdi, bu yalpi ichki mahsulotning 0,28 foizini tashkil etadi [1]. Innovatsion rivojlanish vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, oxirgi besh yilda mamlakatda intellektual mulk ob'ektlarini ro'yxatdan o'tkazish soni 18% ga oshgan bo'lsada, xalqaro patentlar soni rivojlangan mamlakatlardagi o'rtacha ko'rsatkichdan 5-7 barobar kam bo'lib qolmoqda [2]. Bu holat ilmiy bilish jarayonlarining samaradorligini oshirish, xususan, ijodiy va evristik fikrlash usullarini takomillashtirish zaruratini ko'rsatadi. Analogik fikrlash esa yangi g'oyalarni shakllantirish, murakkab muammolarga yechim topish va ilmiy kashfiyotlar qilishda asosiy vositalardan biri sifatida e'tirof etiladi [3]. Ilmiy bilishda analogiyadan foydalanishning to'g'ri metodologiyasini ishlab chiqish va uni amaliyotga joriy etish, ilmiy natijalar sifati va miqdorini oshirishga xizmat qiladi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, hozirgi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida ilmiy tadqiqotlar tezligi va samaradorligi global raqobatbardoshlikning asosiy omiliga aylangan [4]. Ilmiy bilish jarayonlarida, ayniqsa, yangi sohalarda yoki ma'lumotlar cheklangan vaziyatlarda, analogiya usulining ahamiyati yanada ortadi. Ushbu tadqiqot, ilmiy bilishda analogiyadan foydalanish mexanizmlarini chuqur o'rganish, uning imkoniyatlari va xatarlarini tahlil qilish orqali mavjud ilmiy muammolarni hal etishga qaratilgan. Misol uchun, meditsinada yangi dori vositalarini yaratishda biologik tizimlar o'rtasidagi analogiyalardan foydalanish, kimyoda noma'lum moddalarning xususiyatlarini bashorat qilishda molekulyar strukturalar o'xshashligiga tayanib ishlash kabi jarayonlar yuqori samaradorlikni ta'minlaydi [5]. Biroq, noto'g'ri analogiyalar ilmiy xulosalarning xatoligiga olib kelishi, resurslarni isrof qilishi va tadqiqot yo'nalishini noto'g'ri yo'lga burib yuborishi mumkin. Shu bois, analogiyadan foydalanishning optimal usullarini aniqlash va uning samaradorligini ilmiy asoslash, ilmiy tadqiqotlarning umumiy sifatini oshirishga xizmat qiladi. Ilmiy bilishda analogiyaning o'rni bo'yicha jahon olimlari tomonidan ko'plab tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, Dedre Gentner (1983) o'zining "Structure-Mapping Theory" nazariyasi bilan analogik fikrlashning kognitiv mexanizmlarini chuqur o'rganib chiqdi va ikki domen o'r ...