KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda biofarmatsevtika bozori hajmi 2023-yilda 350 million dollarni tashkil etdi, bu 2022-yilga nisbatan 18% o'sishni ko'rsatadi [1]. Interferon preparatlariga bo'lgan talab esa, xususan, virusli infeksiyalar va onkologik kasalliklar tarqalishi tufayli yiliga o'rtacha 12% ga o'sib bormoqda [2]. Jahon interferon bozori 2023-yilda 6,5 milliard dollarni tashkil etib, 2028-yilga borib 10,2 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa ushbu sohaga investitsiyalar jalb qilish va mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun katta imkoniyatlar yaratadi [3]. Mamlakatimizda tibbiy amaliyotda qo'llaniladigan interferon preparatlarining qariyb 70% import qilinadi [4], bu esa valyuta sarfini oshiradi va dori vositalarining o'z narxiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb hisoblanadi, chunki interferonlar nafaqat virusli kasalliklar, balki saraton, autoimmun kasalliklar va ayrim neyrodegenerativ kasalliklarni davolashda ham keng qo'llaniladi. Global miqyosda yangi virusli infeksiyalarning paydo bo'lishi va mavjudlarining mutatsiyaga uchrashi interferonlarga bo'lgan ehtiyojni yanada oshirmoqda [5]. O'zbekistonda mahalliy ishlab chiqarishni yo'lga qo'yish orqali dori vositalarining xavfsizligi, sifati va arzonligini ta'minlash muhim vazifa hisoblanadi. Hozirgi kunda rekombinant DNT texnologiyalari yordamida interferon ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va tan narxini pasaytirish bo'yicha qator muammolar mavjud. Xususan, yuqori ekspressiya darajasiga ega sohibkorlik shtammlarini yaratish, fermentatsiya jarayonlarini optimallashtirish va xalqaro GMP standartlariga mos keladigan tozalash texnologiyalarini joriy etish O'zbekiston biotexnologiya sanoati oldida turgan hal qilinmagan masalalardandir [6]. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, interferon ishlab chiqarish biotexnologiyasi jahonda chuqur o'rganilgan. Xususan, S. Pestka (1981) inson interferonini E. coli bakteriyalarida klonlash va ekspressiya qilish bo'yicha dastlabki muvaffaqiyatli tadqiqotlarni amalga oshirib, rekombinant interferonlar davrini boshlab bergan [7]. D. Goeddel (1980) rekombinant alfa-interferonni ishlab chiqarish bo'yicha fundamental ishlarni olib bordi va uning klinik qo'llanilishi uchun asos yaratdi [8]. T. Taniguchi (1986) inson beta-interferonining genini klonlab, uning molekulyar ...