KURS ISHI

KIRISH Investitsiya loyihalarining moliyaviy va iqtisodiy samaradorligini baholash bugungi globallashgan iqtisodiyot sharoitida strategik ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi maʼlumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakat iqtisodiyotiga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi 446,9 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lib, bu 2022-yilga nisbatan 22,7% ga o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Xususan, 2023-yilda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmi 11,9 milliard dollardan oshgan [2]. Ushbu raqamlar mamlakat iqtisodiyoti uchun investitsiyalarning ulkan rolini va ulardan samarali foydalanish zaruriyatini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Investitsiya loyihalarini to‘g‘ri baholash, ularning moliyaviy barqarorligi va iqtisodiy rentabelligini ta’minlash iqtisodiy o‘sishning muhim omili hisoblanadi. Hozirgi sharoitda investitsiya loyihalarini baholashda yuzaga keladigan asosiy muammo shundaki, mablag‘larning cheklanganligi sharoitida eng maqbul va yuqori samarali loyihalarni tanlab olish murakkab jarayon hisoblanadi. Loyiha tashabbuskorlari ko‘pincha ularning iqtisodiy jihatdan naqadar asoslanganligini yetarli darajada tahlil qilmasdan investitsiya jalb qilishga intiladi, bu esa resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishiga va kutilgan natijalarga erishilmasligiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, loyihaning moliyaviy samaradorligi bilan bir qatorda uning ijtimoiy va ekologik jihatdan iqtisodiyotga ko‘rsatadigan umumiy foydalilik darajasini ham kompleks baholash mexanizmlarining yetarli darajada ishlab chiqilmaganligi dolzarb muammolardan biridir. Investitsiya loyihalarini baholash nazariyasi va amaliyoti ko‘plab xorijiy olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Jumladan, Irving Fisher (1930) o‘zining “The Theory of Interest” asarida vaqtinchalik afzallik nazariyasini va diskontlash konsepsiyasini ishlab chiqqan bo‘lib, bu investitsiyalarning hozirgi va kelajakdagi qiymatini baholashning asosini tashkil etadi [3]. John Maynard Keynes (1936) "The General Theory of Employment, Interest and Money" asarida investitsiyalarning samaradorligini ichki rentabellik normasi (IRR) orqali baholash g‘oyasini ilgari surgan [4]. William F. Sharpe (1964) kapital aktivlarini narxlash modelini (CAPM) yaratib, investitsiya loyihalarining risk-rentabellik nisbatini baholashda fundamental asos bo‘lgan [5]. Harry Markowitz (1952) portfel nazariyasini ishlab chiqib, ...