KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda ipoteka kreditlash hajmi 2023-yilda 45 trillion so'mni tashkil etib [1], jami bank kredit portfelining qariyb 15% ini egallagan [2]. Mazkur ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 25% ga o'sgan [3], bu aholining uy-joyga bo'lgan talabi yuqoriligini va ipoteka kreditining iqtisodiyotdagi ahamiyatini ko'rsatadi. Jahon miqyosida esa ipoteka bozori hajmi 2023-yil yakunida 45 trillion AQSh dollaridan oshgani taxmin qilinmoqda [4], bu global moliyaviy tizimning muhim tarkibiy qismi ekanligini anglatadi. Ko'chmas mulk investitsiyalari doimiy ravishda yuqori daromadlilik va barqarorlikni ta'minlovchi vosita bo'lib kelgan, uning ajralmas qismi bo'lgan ipoteka krediti esa ushbu investitsiya faoliyatining asosiy drayverlaridan biridir. Bugungi kunda, aholi turmush darajasining oshishi va urbanizatsiya jarayonlarining tezlashishi, shuningdek, bank sektoridagi islohotlar ipoteka kreditlash bozorini yanada faollashtirmoqda. Biroq, bu sohada hali ham bir qator muammolar mavjud. Xususan, ipoteka kreditlarining uzoq muddatliligi va katta hajmga egaligi tufayli yuzaga keladigan risklarni samarali boshqarish mexanizmlari, moliyalashtirish manbalarining yetarli emasligi, ipoteka kreditlarini qayta moliyalashtirish (refinanslash) va sekuritizatsiya qilish bo'yicha amaliyotning kamligi, shuningdek, huquqiy asoslarning ayrim jihatlari ushbu sohaning barqaror rivojlanishiga to'siq bo'lmoqda. Shu sababli, ipoteka kreditining investitsiya faoliyatidagi rolini chuqur o'rganish, uning samaradorligini oshirish va mavjud muammolarga yechim topish dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Ipoteka kreditining nazariy va amaliy jihatlari bo'yicha jahon miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, J. Stiglitz va B. Greenwald (2010) o'z ishlarida ipoteka bozoridagi axborot assimetriyasi va uning moliyaviy barqarorlikka ta'sirini o'rganganlar [5]. F. Modigliani (1985) ipoteka kreditlarining aholi uy-joy sotib olish qobiliyatiga ta'sirini o'rganib, uy-joyga investitsiya qilishning hayot davomidagi iste'mol dinamikasiga bog'liqligini ko'rsatgan [6]. R. Shiller (2000) ko'chmas mulk bozoridagi spekulyativ pufakchalar va ipoteka krizislarining iqtisodiy oqibatlarini tahlil qilgan [7]. D. Diamond va P. Dybvig (1983) banklarning likvidlikni ta'minlash va ipoteka krizislari sharoitida banklarda yuzaga keladigan bosimni o'rganganlar [8]. Bu olimlar ipoteka kreditining iqtisod ...