KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda iqlim o'zgarishi bilan bog'liq iqtisodiy zararlar so'nggi besh yilda yalpi ichki mahsulotning o'rtacha 1,5-2% ini tashkil etdi, bu esa qishloq xo'jaligida hosildorlikning erta bahorda muzlash, qurg'oqchilik va suv tanqisligi tufayli 10-15% gacha pasayishiga olib keldi [1]. Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) Xalqaro Valyuta Jamg'armasi (XVF) prognozlariga ko'ra, global miqyosda iqlim o'zgarishi natijasida kelib chiqadigan zararlar 2050 yilga borib yillik global YaIMning 7,6% iga yetishi mumkin, bu esa dunyo iqtisodiyoti uchun 23 trillion dollardan ortiq yo'qotishlarni anglatadi [2]. Shu bilan birga, 2023 yilda O'zbekistonda atmosferaga issiqxona gazlari emissiyasi 2000 yilga nisbatan 20% dan ortiqroqqa oshib, yiliga 130 million tonna CO2 ekvivalentiga yetdi [3]. Bu ko'rsatkichlar iqlim o'zgarishining nafaqat ekologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan ham jiddiy xavf tug'dirayotganini ko'rsatadi, zero bu holat mamlakatning suv, energiya va oziq-ovqat xavfsizligiga bevosita ta'sir ko'rsatadi [4]. Tashqi effektlar nazariyasi doirasida bu muammolar o'z-o'zidan hal bo'lmaydigan bozor muvaffaqiyatsizliklari sifatida namoyon bo'ladi, chunki emitentlar o'z faoliyatining salbiy oqibatlarining to'liq narxini ichkilashtirmaydilar [5]. Ushbu kurs ishi iqlim o'zgarishining iqtisodiy oqibatlarini, ayniqsa tashqi effektlar nazariyasi prizmasidan tahlil qilish zaruriyatini ta'kidlaydi. Bugungi kunda bu masalada bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, O'zbekiston sharoitida iqlim o'zgarishining sektorlararo ta'sirini kompleks baholash, samarali moliyalashtirish mexanizmlarini joriy etish, jumladan, karbon bozorlari va Pigou solig'ining optimal miqdorini aniqlash bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar yetishmaydi [6]. Amaldagi siyosiy va iqtisodiy choralar ko'pincha tizimli emas va qisqa muddatli natijalarga qaratilgan bo'lib, uzoq muddatli barqaror yechimlarni ta'minlashda qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Iqlim o'zgarishiga moslashish va uni yumshatish bo'yicha milliy strategiyalar mavjud bo'lsa-da, ularning iqtisodiy samaradorligi va aholining barcha qatlamlariga ta'siri to'liq baholanmagan. Tashqi effektlarni ichkilashtirishning institutsional va normativ-huquqiy bazasini takomillashtirish zarurati ham sezilmoqda, ayniqsa Koze teoremasini amaliyotda qo'llash imkoniyatlari kam o'rganilgan [7]. Shuningdek, yashil iqtisodiyotga o'tish ...