KURS ISHI

KIRISH Iqtisodiy resurslarning cheklanganligi sharoitida ulardan samarali foydalanish global iqtisodiy barqarorlik va milliy rivojlanishning asosiy omillaridan biridir. Jahon iqtisodiyotida energiya resurslariga boʻlgan talab 2023-yilda 2,8% ga oshib, global yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 85 trillion AQSh dollaridan ortiq hajmini taʼminlashda muhim rol oʻynadi [1]. Oʻzbekistonda esa 2023-yilda YaIM hajmi 90 milliard AQSh dollariga yetib, 6% oʻsish surʼati qayd etildi [2]. Bu oʻsishda mehnat resurslarining faolligi va investitsiya resurslarining jalb qilinishi muhim ahamiyat kasb etdi. Jumladan, Oʻzbekistonning aholisi 36 milliondan oshib, mehnatga layoqatli aholi ulushi 60% dan yuqori boʻlganligi sababli, mehnat resurslaridan samarali foydalanish mamlakatning iqtisodiy salohiyatini oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega [3]. Shuningdek, qishloq xoʻjaligida sugʻoriladigan yerlarning cheklanganligi (4,3 million gektar atrofida) va suv resurslarining tanqisligi sharoitida er resurslaridan samarali foydalanish zarurati yildan yilga ortib bormoqda [4]. Kapital resurslarining yangilanishi va ulardan oqilona foydalanish esa sanoat ishlab chiqarishining barqarorligini taʼminlaydi, masalan, 2023-yilda ishlab chiqarishga kiritilgan investitsiyalar hajmi 40% ga oʻsgani qayd etildi [2]. Bugungi kunda resurslarning cheklanganligi va ulardan foydalanish samaradorligini oshirish masalasi global miqyosdagi eng dolzarb iqtisodiy muammolardan biridir. Energetika resurslarining narxlari oʻzgaruvchanligi, tabiiy resurslarning kamayib borishi va iqlim oʻzgarishlari iqtisodiy oʻsish uchun yangi tahdidlar yaratmoqda. Oʻzbekiston sharoitida resurslarni boshqarishda mavjud boʻlgan institutsional kamchiliklar, texnologik eskirish va malakali kadrlar yetishmovchiligi kabi muammolar resurslardan foydalanish samaradorligini pasaytirmoqda. Masalan, ayrim tarmoqlarda energiya sarfi rivojlangan mamlakatlardagiga nisbatan 20-30% yuqori [5]. Shu bilan birga, iqtisodiyotning raqamlashtirilishi va innovatsiyalarning joriy etilishi resurslarni boshqarishda yangi yondashuvlarni talab qiladi. Amaliyotda mavjud boʻlgan resurslarni taqsimlash mexanizmlarining yetarli darajada moslashuvchan emasligi, shuningdek, cheklanganlik sharoitida ularni oqilona boshqarish boʻyicha aniq mexanizmlar va tavsiyalar yetishmasligi mazkur tadqiqot mavzusining dolzarbligini yanada oshiradi. Iqtisodiy resurslar na ...