KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 6% ga o'sgan bo'lsa-da [1], so'nggi besh yilda YaIM o'sish sur'atlarining o'rtacha yillik tebranish amplitudasi 2,5% ni tashkil etdi, bu esa iqtisodiyotning siklik xarakterini yaqqol ko'rsatib turibdi [2]. Global miqyosda, Xalqaro Valyuta Jamg'armasi (XVJ) hisobotiga ko'ra, 2023-yilda jahon iqtisodiyoti o'sish sur'atlari 3,2% ni tashkil etdi, bu prognoz qilingan 3,4% dan past bo'lib, energiya narxlari va inflyatsiya bosimi kabi omillar jahon iqtisodiy siklining sekinlashuv bosqichiga kirganligidan dalolat beradi [3]. Bunday tebranishlar nafaqat makroiqtisodiy barqarorlikka tahdid soladi, balki korxonalar faoliyati, bandlik darajasi va aholi farovonligiga ham bevosita ta'sir ko'rsatadi, shu sababli iqtisodiy sikllarning tabiati, ularni keltirib chiqaruvchi omillar va ularni boshqarish mexanizmlarini chuqur o'rganish dolzarb ahamiyatga ega. Iqtisodiy rivojlanishning siklligi murakkab va ko'p qirrali hodisa bo'lib, uning sabablari va oqibatlari doimiy ravishda muhokama qilinadi. Mavjud tadqiqotlar va amaliy siyosatda iqtisodiy sikllarni yumshatish, salbiy ta'sirlarini kamaytirish va iqtisodiy o'sishning barqarorligini ta'minlash masalasi haligacha to'liq yechimini topmagan. O'zbekiston iqtisodiyoti ham global va ichki omillar ta'sirida siklik tebranishlarga duch kelmoqda, xususan, jahon tovar bozorlaridagi narx o'zgarishlari, investitsiya oqimlari dinamikasi va ichki iste'mol talabining o'zgarishi kabi omillar makroiqtisodiy barqarorlikka ta'sir etadi. Bunday sharoitda, iqtisodiy sikllarning nazariy asoslarini chuqur tahlil qilish va ularni O'zbekistonning o'ziga xos sharoitlariga tatbiq etish orqali inqirozli holatlarning oldini olish hamda barqaror rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish zarurati tobora ortib bormoqda. Iqtisodiy sikllarning nazariy asoslari va ularni o'rganishga bag'ishlangan tadqiqotlar jahon iqtisodiy fikrida uzoq tarixga ega bo'lib, ko'plab atoqli olimlar ushbu sohaga salmoqli hissa qo'shgan. Nikolay Kondratyev (1925) o'zining "Kondratyev sikllari" nazariyasi bilan tanilgan bo'lib, u texnologik innovatsiyalar va asosiy kapitalni yangilash bilan bog'liq bo'lgan 50-60 yillik uzoq muddatli iqtisodiy sikllar mavjudligini asoslagan [5]. Kitchin (1923) zaxiralardagi o'zgarishlar va ularning iqtisodiy faollikka ta'sir ...