KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 89,2 milliard AQSH dollarini tashkil etib, real o'sish sur'ati 6,0% ga yetdi [1]. Bu o'sishda kichik va o'rta biznesning hissasi sezilarli bo'lib, ular mamlakat YaIMning qariyb 54% ni tashkil etadi [2]. Shu bilan birga, 2023-yilda xorijiy investitsiyalarning umumiy hajmi 9,8 milliard dollardan oshdi [3]. Global miqyosda, iqtisodiy xarajatlar va foyda konsepsiyalari har yili trillionlab dollarlik savdo bitimlari va investitsiya qarorlariga asos bo'ladi. Masalan, 2023-yilda global to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar hajmi 1,3 trillion AQSH dollarini tashkil etdi [4], bu esa resurslarni samarali taqsimlash va foydani maksimal darajada oshirish zarurligini yaqqol ko'rsatadi. Korxonalar, davlat idoralari va hatto jismoniy shaxslar har kuni iqtisodiy tanlovlar oldida turar ekan, bu tanlovlarning xarajat va foyda tahlili ushbu qarorlarning samaradorligini belgilab beruvchi asosiy omil hisoblanadi. Mazkur tadqiqot mavzusi bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki O'zbekistonda bozor iqtisodiyoti tamoyillariga o'tish va iqtisodiyotni liberallashtirish jarayonlari faol davom etmoqda. Bu sharoitda korxonalar raqobatbardoshlikni oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va barqaror o'sishni ta'minlash uchun iqtisodiy xarajatlar va foydani chuqur tushunishlari va boshqarishlari zarur. Amaliyotda ko'plab korxonalar, ayniqsa kichik va o'rta biznes subyektlari, alternativ xarajatlar, marjinal tahlil va investitsiyalar samaradorligini baholash kabi muhim iqtisodiy vositalarni yetarli darajada qo'llamaydi. Natijada, noto'g'ri investitsiya qarorlari, resurslarni samarasiz taqsimlash va moliyaviy barqarorlikning yo'qolishi kabi muammolar yuzaga keladi. Ushbu tadqiqot, aynan shu bo'shliqlarni to'ldirishga, mahalliy korxonalar uchun iqtisodiy xarajatlar va foydani optimallashtirish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Iqtisodiy xarajatlar va foyda nazariyasi uzoq vaqtdan beri jahon iqtisodiyoti olimlarining diqqat markazida bo'lib kelgan. Adam Smit o'zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" (1776) asarida mehnat taqsimoti va iqtisodiy o'sishning asosiy tamoyillarini bayon etib, bozor mexanizmlari orqali resurslarning samarali taqsimlanishiga ishora qilgan [5]. Alfred Marshall o'zining "Iqtisodiyot tamoyi ...