KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotidagi proteksionizm tendensiyalari so‘nggi yillarda sezilarli darajada kuchayib bormoqda, bu esa global savdo hajmini qayta ko‘rib chiqishga turtki bermoqda. Jahon savdo tashkiloti (JST) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda global tovar savdosi hajmi 2022-yilga nisbatan 5% ga kamaygan bo‘lsa-da, ba’zi mamlakatlarning eksportga yo‘naltirilgan siyosatlari natijasida ayrim sohalarda o‘sish kuzatildi [1]. Xususan, 2023-yilda umumiy jahon eksporti 25.3 trillion dollarni, import esa 25.7 trillion dollarni tashkil etdi [1]. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonning tashqi savdo aylanmasi 2023-yilda 62.6 milliard dollarni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 16.1% ga o‘sgan, eksport hajmi 24.5 milliard dollarga, import esa 38.1 milliard dollarga yetgan [2]. Bu ko‘rsatkichlar iqtisodiyotda merkantilizm oqimining zamonaviy shakllarini tahlil qilish, ayniqsa, proteksionizm choralarining mamlakat iqtisodiyotiga ta’sirini baholash muhimligini ko‘rsatadi. Iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va xalqaro raqobatbardoshlikni oshirishda tashqi savdo siyosatining oqilona yo‘naltirilishi dolzarb ahamiyat kasb etadi. Merkantilizm g‘oyalari, asosan, davlatning iqtisodiy qudratini oltin va kumush zaxiralari bilan bog‘lash va eksportni rag‘batlantirish, importni cheklash orqali savdo balansini ijobiy ushlab turishga qaratilgan edi. Bugungi kunda bu g‘oyalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri oltin zaxiralari bilan bog‘lanmasa-da, ko‘pgina mamlakatlarning tashqi savdo siyosatlarida proteksionizm va eksportga yo‘naltirilganlik elementlari saqlanib qolgan [3]. Global iqtisodiyotdagi savdo urushlari, bojxona to‘siqlari va xalqaro savdo shartnomalaridagi o‘zgarishlar merkantilistik yondashuvlarning qayta jonlanishini ko‘rsatmoqda. Bu holat, ayniqsa, O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun milliy iqtisodiyotni himoya qilish, mahalliy ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash va eksport salohiyatini oshirish bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqaradi. Shunday ekan, merkantilizmning nazariy asoslarini zamonaviy iqtisodiy amaliyot bilan bog‘lab o‘rganish, uning ijobiy va salbiy jihatlarini aniqlash hamda O‘zbekiston sharoitida qo‘llash imkoniyatlarini tahlil qilish muhim ilmiy-amaliy muammo hisoblanadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasiga kelsak, merkantilizm iqtisodiy fikr tarixidagi asosiy oqimlardan biri ...