KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasida ishlab chiqarish sanoati yalpi ichki mahsulotning muhim qismini tashkil etib, 2023-yilda bu koʻrsatkich 25% dan oshdi, shuningdek, sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi yiliga oʻrtacha 12% ga oʻsishni koʻrsatdi [1]. Ushbu iqtisodiy oʻsishda korxonalarning foyda miqdori hal qiluvchi rol oʻynaydi, chunki foyda investitsiyalar, innovatsiyalar va ijtimoiy rivojlanishning asosiy manbaidir. Raqamli transformatsiya va globalizatsiya sharoitida korxonalarning samaradorlik va rentabellikni oshirishga boʻlgan ehtiyoji yanada kuchaymoqda. Masalan, 2022-yilda kichik va oʻrta biznes korxonalarining 30% ga yaqini xarajatlarni optimallashtirish muammosiga duch kelgan, bu esa ularning foyda koʻrsatkichlariga salbiy taʼsir koʻrsatgan [2]. Ushbu muammo ishlab chiqarishda foyda miqdoriga taʼsir koʻrsatuvchi omillarni chuqur tahlil qilish va ularni boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish zaruratini keltirib chiqaradi. Bugungi kunda ishlab chiqarish korxonalari bozor raqobatbardoshligini oshirish, resurslardan samarali foydalanish va moliyaviy barqarorlikni taʼminlash kabi qator dolzarb muammolarga duch kelmoqda. Xususan, Oʻzbekistonda energiya resurslari narxlarining oʻzgaruvchanligi, xomashyo taʼminotidagi logistik cheklovlar va kadrlar malakasi masalalari ishlab chiqarish xarajatlariga bevosita taʼsir koʻrsatib, korxonalar foydasini kamaytirishi mumkin [3]. Shuningdek, innovatsiyalarni joriy etishga boʻlgan ehtiyoj va zamonaviy texnologiyalarga investitsiyalar talabi ham foyda miqdorini rejalashtirishda yangi yondashuvlarni talab qiladi. Ushbu mavzu nafaqat akademik doiralarda, balki amaliyotchi menejerlar va iqtisodchilar uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi, chunki uning natijalari korxonalar samaradorligini oshirish va barqaror rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish uchun asos boʻlishi mumkin. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi boʻyicha jahon iqtisodiy adabiyotida foyda va unga taʼsir etuvchi omillar masalasi keng yoritilgan. Adam Smit (1776) oʻzining “Xalqlar boyligi tabiati va sabablari haqida tadqiqot” asarida mehnat taqsimoti va erkin bozor munosabatlarining foyda shakllanishiga taʼsirini asoslagan [4]. Karl Marks (1867) “Kapital” asarida ortiqcha qiymat nazariyasini ishlab chiqib, foydani ishchi kuchi ekspluatatsiyasi natijasi sifatida koʻrsatgan va bu nazariya keyinchalik ishlab chiqarish jarayonida xarajatlar va foyda ...