KURS ISHI

KIRISH 2023-yil ma'lumotlariga ko'ra, jahon elektron tijorat bozori hajmi 6,3 trillion dollarni tashkil etib, yiliga o'rtacha 11,5% o'sishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu raqam iste'molchi xulqining global iqtisodiyotdagi ahamiyatini yaqqol ko'rsatadi, chunki bu ulkan bozorning har bir tranzaksiyasi iste'molchilarning qarorlari va afzalliklari asosida yuzaga keladi. O'zbekistonda esa elektron tijoratning umumiy chakana savdo aylanmasidagi ulushi 2023-yilda 5,5% ga yetdi, bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 2,1% ga yuqoridir [2]. Bu o'sish tendensiyasi aholining xarid qilish odatlari, tovar va xizmatlarga bo'lgan talabi tubdan o'zgarayotganidan dalolat beradi. Xususan, 2023-yilda O'zbekistonda onlayn xaridlar soni 2022-yilga nisbatan 30% ga oshgan bo'lib, eng ko'p xarid qilinadigan mahsulotlar qatoriga maishiy texnika, kiyim-kechak va oziq-ovqat mahsulotlari kiradi [3]. Ushbu raqamlar iste'molchi xulqini tushunish, unga ta'sir qiluvchi omillarni aniqlash va prognoz qilish zamonaviy iqtisodiyot uchun naqadar muhimligini ko'rsatadi. Bugungi shiddatli raqobat va globallashuv sharoitida korxonalar o'z mahsulot va xizmatlarini samarali sotish, bozor ulushini oshirish uchun iste'molchilarning psixologik, ijtimoiy va iqtisodiy omillar ta'sirida qanday qaror qabul qilishlarini chuqur tahlil qilishlari zarur. Iste'molchi xulqining o'zgaruvchanligi, xususan, texnologik innovatsiyalar, pandemiyalar va iqtisodiy beqarorlik sharoitida uning yangi tendensiyalari iqtisodiy siyosatchilar va tadbirkorlar uchun dolzarb muammolarni keltirib chiqarmoqda. Hozirda iste'molchilarning xulqini prognoz qilishda aniq va universal modellar yetishmaydi, chunki ular cheklangan ratsionallik, affektiv qarorlar va ijtimoiy normalar ta'sirida harakat qiladilar. Shuningdek, iste'molchilarning onlayn va oflayn xarid qilish xulqi o'rtasidagi farqlar, brendga sodiqlikni shakllantiruvchi omillar va "nudging" kabi yangi ta'sir qilish mexanizmlari O'zbekiston kontekstida yetarli darajada o'rganilmagan. Bu esa ushbu tadqiqotning muhim ahamiyat kasb etishini ta'minlaydi. Iste'molchi xulqi nazariyasi uzoq vaqtdan beri iqtisodiyot nazariyasining markaziy masalalaridan biri bo'lib kelgan. Bu borada, Adam Smit (1776) o'zining "Ko'rinmas qo'l" konsepsiyasida bozor mexanizmlari orqali individual manfaatdorlikning umumiy farovonlikka qanday xizmat qilishini tahlil qilib, iste'molchilarning ratsional tanlov aso ...