KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda chakana savdo aylanmasi 2023-yilda 246,8 trillion so'mni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan real o'sish sur'ati 6,1% ga yetdi [1]. Bu ko'rsatkich, iste'molchi xulqi dinamikasini chuqur o'rganish va uning iqtisodiy jarayonlarga ta'sirini tushunish naqadar muhimligini yaqqol ko'rsatadi. Elektron tijorat hajmi 2023-yilda 20,3 trillion so'mni tashkil qilib, 2022-yilga nisbatan 25,7% ga o'sdi [2], bu iste'molchilarning xarid qilish odatlarida raqamli platformalarga o'tish tendensiyasini aks ettiradi. Global miqyosda, iste'mol xarajatlari 2023-yilda 70 trillion AQSh dollaridan oshdi [3], bu iqtisodiy o'sishning asosiy drayverlaridan biri bo'lib qolmoqda. Shuningdek, Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) ma'lumotlariga ko'ra, dunyo bo'ylab oziq-ovqat mahsulotlariga bo'lgan talabning 2050-yilga borib 50% ga oshishi kutilmoqda [4], bu ham iste'molchilarning tanlov mexanizmlarini tushunishni dolzarb vazifaga aylantiradi. Bugungi kunda, iste'molchi xulqi nazariyasi nafaqat akademik doiralarda, balki biznes, marketing va davlat boshqaruvi sohalarida ham markaziy o'rinni egallamoqda. Iqtisodiy o'sish sur'atlarining sekinlashishi, global pandemiyalar, texnologik inqiloblar va demografik o'zgarishlar iste'molchilarning qaror qabul qilish jarayonlariga yangicha ta'sir ko'rsatmoqda. An'anaviy ratsional tanlov nazariyasi har doim ham iste'molchilarning murakkab xulq-atvorini to'liq tushuntira olmayapti, bu esa Xulq-atvor iqtisodiyoti va neyroiqtisodiyot kabi yangi yondashuvlarning paydo bo'lishiga sabab bo'lmoqda. Shu sababli, iste'molchi xulqini tushunish orqali kompaniyalar mahsulotlarni samarali joylashtirish, marketing strategiyalarini optimallashtirish va mijozlarga yo'naltirilgan xizmatlarni taklif qilish imkoniyatiga ega bo'ladilar. Davlat organlari esa aholining farovonligini oshirish, resurslarni samarali taqsimlash va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash uchun iste'molchilarning reaksiyalarini oldindan bilishlari zarur. Hozirda iste'molchilarning ekologik ong darajasining oshishi, ijtimoiy mas'uliyatli bizneslarga bo'lgan talabning kuchayishi va raqamli transformatsiyaning tezlashuvi kabi muammolar hal etilmagan bo'lib, ular chuqur ilmiy tahlilni talab etadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda juda keng va chuqurdir. Richard Taler (2017-yil Nobel mukofoti laureati) va Cass Sunstein (2008) "Nudge" (Turtki) nazariyasi ...