KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasida soʻnggi yillarda elektron tijorat hajmi sezilarli darajada oʻsib, 2023-yilda 25,1 trillion soʻmga yetdi, bu 2022-yilga nisbatan 28% oʻsishni tashkil etadi [1]. Aholining xarid qobiliyati va isteʼmol madaniyati oʻzgarishi fonida chakana savdo aylanmasi ham barqaror oʻsishni koʻrsatib, 2023-yilda 417,4 trillion soʻmni tashkil etdi [1]. Bu raqamlar mamlakat iqtisodiyotida isteʼmolchi xulq-atvorining naqadar muhim rol oʻynayotganini yaqqol koʻrsatadi. Global miqyosda esa, elektron tijorat bozori 2023-yilda 5,8 trillion dollardan oshib, yillik oʻsish surʼati 10-15% atrofida prognoz qilinmoqda [2]. Bu oʻsish tendensiyalari tovar va xizmatlar bozoridagi raqobatni kuchaytirib, korxonalardan isteʼmolchi ehtiyojlarini chuqurroq tushunishni talab qiladi. Shuningdek, isteʼmolchilarning qaror qabul qilish jarayonlariga taʼsir etuvchi psixologik, ijtimoiy va iqtisodiy omillarni oʻrganish biznes strategiyalarini shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi tez oʻzgaruvchan bozor sharoitida, jumladan, global inflyatsiya bosimi va raqamli transformatsiya jarayonlari fonida isteʼmolchi xulqi nazariyasini chuqur tahlil qilish strategik zaruratdir. COVID-19 pandemiyasi davrida onlayn xaridlar hajmining 50% dan ortiqqa oʻsishi [3] isteʼmolchilarning xarid odatlarida keskin oʻzgarishlarni yuzaga keltirdi, bu esa korxonalardan moslashuvchanlikni talab etmoqda. Shunga qaramay, isteʼmolchining cheklangan ratsionalligi, neyromarketing usullari va brendga sodiqlik kabi masalalar hali toʻliq oʻrganilmagan. Ayniqsa, Oʻzbekiston sharoitida anʼanaviy qadriyatlar va zamonaviy tendensiyalar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir isteʼmolchi xulqiga qanday taʼsir koʻrsatishi boʻyicha amaliy tadqiqotlar yetarli emas. Bu esa bozor samaradorligini oshirish, xarid qoniqishini taʼminlash va iqtisodiy oʻsishni barqarorlashtirish uchun mavjud bilim boʻshliqlarini toʻldirishni taqozo etadi. Isteʼmolchi xulqi nazariyasi uzoq yillardan buyon koʻplab xorijiy olimlar tomonidan chuqur oʻrganilgan. Masalan, Adam Smit (1776) oʻzining “Koʻrinmas qoʻl” konsepsiyasida bozor iqtisodiyotida individual ratsional tanlovning ahamiyatini koʻrsatib, isteʼmolchining oʻz manfaatini koʻzlagan harakatlari butun jamiyatga foyda keltirishini asoslab berdi [4]. D. Kahneman va A. Tversky (1979) esa "Prospekt nazariyasi"ni ishlab chiqdilar, bu nazariya insonning xatar ostida qaror qabu ...