KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O‘zbekistonda chakana savdo aylanmasi 258,2 trillion so‘mni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 10,2% ga o‘sganligi [1], aholining iste’mol xarajatlarida oziq-ovqat mahsulotlari ulushi 45% dan yuqori ekanligi [2] iste’molchining iqtisodiy hulqi iqtisodiyotning barqarorligi va rivojlanishidagi muhim omil ekanligini ko‘rsatadi. Bu ko‘rsatkichlar iqtisodiy o‘sish sur’atlari bevosita iste’molchilarning qaror qabul qilish mexanizmlari, afzalliklari va cheklovlari bilan bog‘liqligini yaqqol namoyish etadi. Shuningdek, 2024-yilga kelib global elektron tijorat bozori hajmi 6,3 trillion dollarga yetishi kutilayotgani [3] raqamli iqtisodiyot sharoitida iste’molchi xulq-atvorini o‘rganishning ahamiyatini yanada oshirmoqda. Ushbu raqamlar, iste'molchilarning mahsulot va xizmatlarni tanlash, xarid qilish va ulardan foydalanish jarayonidagi murakkab iqtisodiy qarorlarini tushunish, ularga ta'sir etuvchi omillarni aniqlash hamda bu bilimlarni iqtisodiy siyosat va biznes strategiyalarini shakllantirishda samarali qo'llash zaruratini kuchaytiradi. Mazkur mavzuning bugungi kundagi dolzarbligi global iqtisodiy beqarorlik, inflyatsiya bosimi va iste’molchilarning xarid qobiliyatidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Misol uchun, so‘nggi yillarda O‘zbekistonda inflatsiya darajasi o‘rtacha 10% dan yuqori bo‘lib qolmoqda [4], bu esa iste’molchilarning xarid qarorlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Aholining moliyaviy savodxonligi darajasi va iste'molchilik madaniyatini oshirish masalalari hamon dolzarb muammolar sirasiga kiradi, chunki bu omillar iste'molchining cheklangan ratsionallik sharoitida optimal qarorlar qabul qilishiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Iste’molchining iqtisodiy hulqini chuqur tahlil qilish, iqtisodiy agentlarning xulq-atvorini bashorat qilish, resurslarni samarali taqsimlash va makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun yangi yondashuvlar ishlab chiqishga imkon beradi. Ayniqsa, raqamli transformatsiya va innovatsion texnologiyalarning jadal rivojlanishi sharoitida iste'molchilarning yangi mahsulot va xizmatlarga munosabatini o'rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Iste’molchining iqtisodiy hulqi masalalari iqtisodiyot nazariyasida keng o‘rganilgan bo‘lib, bir qator taniqli olimlar bu sohaga ulkan hissa qo‘shganlar. Misol uchun, Devid Rikardo [5] mehnat qiymati nazariyasini ishlab chiqqan va iste’molning moddiy asoslarini tahlil qilgan. Alfre ...