KURS ISHI

KIRISH Joriy yilning maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekistonda avtotransport vositalari soni yiliga oʻrtacha 10-12% ga oʻsib, 2024-yil boshiga kelib 4.5 milliondan oshdi [1]. Bu oʻsish, ayniqsa, Toshkent, Samarqand, Fargʻona va Qarshi kabi yirik shaharlarda sezilib, shaharlashish darajasi 2023-yilda 51.5% ga yetdi [2]. Natijada, transport tirbandliklari tufayli iqtisodiyotga har yili taxminan 1.5-2 trilion soʻm miqdorida zarar yetkazilmoqda [3], bu esa umumiy ichki mahsulotning taxminan 0.2-0.3% ini tashkil etadi. Shuningdek, aholi kuniga oʻrtacha 30-40 daqiqa qoʻshimcha vaqtini tirbandlikda yoʻqotmoqda, bu esa unumdorlikning pasayishiga va jamoat transportiga boʻlgan ishonchsizlikning ortishiga olib kelmoqda. Global miqyosda esa Aqlli Transport Tizimlari (ATT) bozorining hajmi 2023-yilda 27.5 milliard AQSH dollarini tashkil etgan va 2030-yilga borib 50 milliard dollardan oshishi kutilmoqda [4], bu esa ushbu sohaning strategik ahamiyatini yanada oshiradi. Jayhun va I. Karimov koʻchalari Qarshi shahrining markaziy arteriyalari boʻlib, ulardagi transport oqimining tartibsizligi, svetofor signalizatsiyasining eskirganligi va infratuzilmaning transport hajmini koʻtara olmasligi muhim ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Ushbu koʻchalarda kuzatilayotgan doimiy tirbandliklar, sayohat vaqtining uzayishi, yoqilgʻi sarfining ortishi va atrof-muhitga zararli chiqindilarning koʻpayishi shahar aholisi salomatligi va farovonligiga salbiy taʼsir koʻrsatadi [5]. Mavjud transport muammolarini hal etish va shahar harakatini optimallashtirish zamonaviy yoʻl harakatini modellashtirish usullarini, jumladan, kompyuter simulyatsiyasi va ilgʻor algoritmlarni joriy etishni talab etadi. Bunday yondashuv shahar transport tizimining oʻtkazuvchanligini oshirish, tirbandliklarni kamaytirish va kelajakdagi transport oqimini prognoz qilish imkonini beradi. Yoʻl harakatini modellashtirish sohasida jahon miqyosida koʻplab yetakchi olimlar fundamental tadqiqotlar olib borgan. Xususan, **D.G. Levinson (2005)** transport tarmoqlarining evolyutsion modellari va yoʻl toʻlovlarining samaradorligi boʻyicha muhim ishlar qilgan [6]. **V.R. Vuchic (1981)** shaharlardagi jamoat transporti tizimlarini rejalashtirish va loyihalashning asosiy prinsiplarini ishlab chiqqan, bu esa yoʻl harakatini kompleks modellashtirishga asos yaratgan [7]. **M. Papageorgiou (1983)** avtomobil yoʻllarida tirb ...