KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekistonda biologik xilma-xillikni saqlash va barqaror foydalanish masalasi tobora dolzarb tus olmoqda, ayniqsa jiyadadoshlar oilasiga mansub turlarni muhofaza qilish bu borada muhim yoʻnalishlardan biridir. Soʻnggi yillarda inson faoliyatining kuchayishi va iqlim oʻzgarishlari natijasida dunyo boʻylab oʻsimlik turlarining yoʻqolib ketish xavfi ortib bormoqda. Jahon yovvoyi tabiat fondi (WWF) maʼlumotlariga koʻra, 1970-yildan 2018-yilgacha boʻlgan davrda umurtqali hayvonlar populyatsiyasi oʻrtacha 69% ga kamaygan [1]. Oʻzbekiston sharoitida ham bu tendensiya kuzatilib, ayniqsa qishloq xoʻjaligi yerlarining kengayishi, aholi punktlarining oʻsishi va tabiiy resurslardan nazoratsiz foydalanish natijasida koʻplab noyob oʻsimlik turlari, jumladan, jiyadadoshlar yoʻq boʻlish xavfi ostida qolmoqda. Misol uchun, Oʻzbekiston Respublikasi Tabiat resurslari vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2022-yilda respublikaning Qizil kitobiga kiritilgan oʻsimlik turlarining soni 324 taga yetgan boʻlib, bu 2010-yilga nisbatan 15% ga oʻsishni koʻrsatadi [2]. Jiyadadoshlar esa mamlakatning ekologik tizimida muhim oʻrin tutuvchi, tuproq eroziyasining oldini olish, bioxilma-xillikni boyitish va dorivor xususiyatlarga ega boʻlgan oʻsimliklar oilasidir. Ushbu mavzuning dolzarbligi, ayniqsa, jiyadadoshlarning biologik va ekologik ahamiyatini hisobga olgan holda yanada oshadi. Bu oʻsimliklar oʻziga xos ekologik moslashuvchanligi, shu jumladan qurgʻoqchilikka chidamliligi va tuproqni mustahkamlashdagi roli bilan ajralib turadi. Biroq, antropogen taʼsirlar, jumladan, yaylovlar degradatsiyasi, noqonuniy kesish va iqlim oʻzgarishlari ushbu turlarning yashash joylarini toraytirib, ularning sonini sezilarli darajada kamaytirmoqda. Masalan, Oʻzbekistondagi baʼzi jiyadadosh turlarining populyatsiyasi soʻnggi oʻn yillikda 30-40% ga qisqargani qayd etilgan [3]. Shu sababli, jiyadadoshlarni muhofaza qilish, ularni barqaror boshqarish mexanizmlarini ishlab chiqish va ulardan oqilona foydalanish boʻyicha ilmiy asoslangan yondashuvlarni shakllantirish hozirgi kunda hal etilishi lozim boʻlgan muhim vazifa hisoblanadi. Bu oʻz navbatida biologik xilma-xillikni saqlash, ekologik muvozanatni taʼminlash va kelajak avlodlar uchun tabiiy resurslarni asrashga xizmat qiladi. Jiyadadoshlarning biologik va ekologik xususiyatlari, ularni muhofaza qilish va oʻrganish boʻyicha jahon miqyosida koʻplab tadqiq ...