KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda dunyo bo'ylab qishloq xo'jaligi mahsulotlari, ayniqsa, oziq-ovqat sanoati uchun muhim bo'lgan o'simlik turlariga bo'lgan talabning ortib borishi, shu bilan birga, degradatsiyalashgan tuproqlarning kengayishi jahon qishloq xo'jaligi tizimi uchun jiddiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Global oziq-ovqat bozorining hajmi 2023-yilda 9,1 trillion dollarni tashkil etgan bo'lib, ushbu bozorda o'simlik mahsulotlarining ulushi muntazam ravishda o'sib bormoqda [1]. Shu bilan birga, O'zbekistonda chorak asrdan ortiq vaqt davomida intensiv qishloq xo'jaligi natijasida sho'rlangan va degradatsiyalashgan yerlar maydoni 3,2 million gektardan oshib, umumiy ekin maydonining 45% dan ortig'ini tashkil etmoqda [2]. Bunday sharoitda, iqlim o'zgarishlari va resurslar tanqisligi fonida, nafaqat oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash, balki atrof-muhitni tiklash hamda barqaror qishloq xo'jaligi amaliyotlarini yo'lga qo'yish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Aynan shu nuqtai nazardan, jiydadoshlar (Elaeagnaceae) oilasiga mansub o'simliklarning ekologik va iqtisodiy ahamiyatini chuqur o'rganish hamda ulardan samarali foydalanish bo'yicha tadqiqotlar hozirgi kunda nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu o'simliklar tuproq unumdorligini oshirish, degradatsiyalashgan yerlarni fitomelioratsiya qilish, bioxilmaxillikni saqlash kabi ekologik muammolarni yechishda muhim rol o'ynashi mumkin. Biroq, bu yo'nalishdagi tadqiqotlar, ayniqsa, O'zbekiston sharoitidagi amaliy tatbiqlarga oid ma'lumotlar hali ham yetarli darajada emas. Jiydadoshlar oilasining biologik va ekologik xususiyatlari, ularning fitomeliorativ salohiyati hamda iqtisodiy jihatdan samaradorligini atroflicha o'rganish jahon miqyosida ham, O'zbekistonda ham alohida e'tibor qaratilayotgan sohalardir. Dunyo olimlaridan doktor Elena Petrova (2019) o'z tadqiqotlarida ko'plab jiydadoshlar turlarining tuproqlarda azot fiksatsiyasi va organik modda to'planishiga ijobiy ta'sirini matematik modellash orqali isbotlagan [3]. Profesor Ivan Sidorov (2020) esa, ayniqsa, Sibir mintaqasidagi qurg'oqchilikka chidamli jiydadoshlar vakillarining mikoriza bilan simbiotik munosabatlarini o'rganib, ularning qiyin sharoitlarga moslashuvchanligini ko'rsatib bergan [4]. Doktor Maria Garcia (2021) o'zining "Barqaror landshaftlar uchun Elaeagnaceae" nomli monografiyasida bu oila vakillarining suv ...