KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yil yakunlari bo'yicha band aholi soni 13,9 million kishini tashkil etdi, bu esa mehnat bozorida kasaba uyushmalari faoliyatining keng qamrovli ta'sirini ko'rsatadi [1]. Xususan, O'zbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatda 5 milliondan ortiq a'zo kasaba uyushmalari tomonidan himoya qilinadi, bu umumiy band aholining qariyb 36 foizini tashkil etadi [2]. Kollektiv shartnomalar bilan qamrab olingan ishchilarning ulushi esa 70% dan oshadi, bu ularning mehnat va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi [3]. Global miqyosda, Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT) ma'lumotlariga ko'ra, dunyo bo'yicha 2022-yilda kasaba uyushmalari a'zoligi darajasi o'rtacha 12% atrofida bo'lgan, biroq ayrim rivojlangan mamlakatlarda bu ko'rsatkich 50% dan oshadi, masalan, Skandinaviya davlatlarida [4]. Bu raqamlar kasaba uyushmalarining iqtisodiyotdagi o'rni va ularning mehnat munosabatlarini tartibga solishdagi salohiyatini aniq ko'rsatib beradi. Bugungi shiddatli globallashuv va raqamli transformatsiya davrida mehnat munosabatlari tobora murakkablashib bormoqda, yangi ish shakllari (masalan, platformali iqtisodiyot) paydo bo'lmoqda va mehnat bozori doimiy o'zgarishlarga uchramoqda [5]. Bunday sharoitlarda kasaba uyushmalarining roli nafaqat xodimlarning an'anaviy huquqlarini himoya qilishdan iborat, balki yangi chaqiriqlar, masalan, mehnat xavfsizligi, adolatli ish haqi, ijtimoiy kafolatlar va doimiy kasbiy rivojlanishni ta'minlash borasida innovatsion yechimlarni topishni ham talab etadi [6]. O'zbekistonda ijtimoiy sheriklik tizimini mustahkamlash, ish beruvchilar va xodimlar o'rtasidagi o'zaro manfaatli muloqotni yo'lga qo'yish orqali mehnat samaradorligini oshirish va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash dolzarb muammolardan biridir. Shu sababli, kasaba uyushmalari faoliyatini takomillashtirish, ularning yangi iqtisodiy sharoitlarga moslashishini ta'minlash ham iqtisodiyot nazariyasi, ham amaliy boshqaruv nuqtai nazaridan juda muhimdir. Kasaba uyushmalari va ularning vazifalari masalasi jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Xususan, Sidney va Beatris Uebb (Webb, 1897) o'zlarining "Industrial Democracy" asarida kasaba uyushmalarining shakllanishi, funksiyalari va sanoat demokratiyasidagi rolini fundamental tarzda tahlil qilganlar [7]. Ularning ishlari kasaba uyushmalarini ishchila ...