KURS ISHI

KIRISH Jahon energetika bozorida qazib olinadigan yonilg'ilarning ulushi 2023-yil holatiga ko'ra 80% dan oshadi va bu ularning global iqtisodiyotdagi muhim o'rnini ko'rsatadi [1]. Xususan, neft va tabiiy gazning jahon bozoridagi yillik hajmi qariyb 3,5 trillion dollarni tashkil etadi [2], ko'mir bozorining hajmi esa 2022-yilda 1,3 trillion dollarga yetgan [3]. O'zbekistonda ham kaustobiolitlar mamlakat energetik mustaqilligi va iqtisodiy barqarorligini ta'minlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. 2023-yilda O'zbekistonning yalpi ichki mahsulotidagi sanoatning ulushi 26,4% ni tashkil etgan bo'lsa, ushbu ko'rsatkichning sezilarli qismi, ya'ni 12-15% atrofida, energetika sektori hisobiga to'g'ri keladi [4]. Respublika bo'yicha qazib olinadigan tabiiy gazning yillik hajmi 40-50 milliard kub metrni, neft esa 0,7-1 million tonnani tashkil etadi [5]. Ushbu raqamlar kaustobiolitlarning mamlakat iqtisodiyoti uchun strategik ahamiyatini yaqqol ko'rsatadi. Hozirgi davrda kaustobiolitlar resurslarining barqarorligi va samarali ishlatilishi jahon miqyosida va O'zbekistonda jiddiy muammo bo'lib qolmoqda. Global miqyosda qazib olinadigan yoqilg'ilarga bo'lgan talabning ortib borishi, yangi konlarni topish va ularni samarali o'zlashtirish zaruriyatini keltirib chiqarmoqda. Shu bilan birga, atrof-muhitga ta'sirni kamaytirish va resurslardan oqilona foydalanish masalalari ham dolzarb hisoblanadi. O'zbekiston sharoitida mavjud konlarning qazib olish darajasi pasayishi, yangi istiqbolli maydonlarni aniqlash va qidiruv ishlarini jadallashtirish, shuningdek, uglevodorodlarni qayta ishlash texnologiyalarini takomillashtirish zaruriyati mavjud. Hali ham kaustobiolit konlarining geologik xususiyatlarini chuqur o'rganish, ularning hosil bo'lish jarayonlari va yotish sharoitlarini tahlil qilish, eng samarali qidiruv va qazib olish usullarini aniqlash bo'yicha ilmiy tadqiqotlar talab etiladi. Ayniqsa, chuqur yotgan va noan'anaviy uglevodorod zaxiralarini baholash va ularni o'zlashtirish istiqbollari yetarli darajada o'rganilmagan. Jahon miqyosida kaustobiolitlar geologiyasi va ularning konlarini o'rganish bo'yicha ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Akademik M.M. Baturin (1985) neft va gazning hosil bo'lish nazariyalarini tizimlashtirib, ularning organik kelib chiqishi va tog' jinslarida migratsiya jarayonlarini batafsil tushuntirgan [6]. Shuningdek, J.P. Tissot va D.H. Welte (1984) ...