KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda keng polosali kirish tarmoqlarining jadal rivojlanishi global iqtisodiyot va ijtimoiy hayotning ajralmas qismiga aylandi. 2023-yilda dunyo bo‘ylab keng polosali internet foydalanuvchilari soni 1,4 milliarddan oshib, telekommunikatsiya bozori hajmi 1,2 trillion AQSH dollarini tashkil etdi [1]. O‘zbekistonda ham ushbu soha jadal rivojlanib, so‘nggi besh yilda keng polosali internet abonentlari soni 3 baravarga ortdi, optik tolali kabellar uzunligi 200 ming kilometrga yetdi va internet tezligi o‘rtacha 2021-yilga nisbatan 2,5 martaga oshdi [2]. Shu bilan birga, O‘zbekistonda mobil keng polosali internet qamrovi 98% ga yetgan bo‘lsa-da, aholining 60% dan ortig‘i qishloq joylarda istiqomat qilishini hisobga olsak, ularni yuqori sifatli va barqaror xizmatlar bilan ta’minlash dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda [3]. Raqamlashtirish strategiyasi doirasida iqtisodiyotning barcha jabhalarida, xususan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, e-hukumat xizmatlarida keng polosali tarmoqlarga bo‘lgan talab ortib bormoqda, bu esa trafikni samarali boshqarish va xizmat sifatini (QoS) ta’minlash masalasini yanada muhimlashtiradi. Ushbu mavzuning dolzarbligi nafaqat texnologik taraqqiyot bilan, balki zamonaviy jamiyatning ma’lumotlarga bo‘lgan ehtiyojining keskin ortishi bilan ham belgilanadi. Real vaqt rejimida ishlaydigan ilovalar (onlayn o‘yinlar, video konferensiyalar, bulutli xizmatlar, IoT) kechikish (latency), paket yo‘qotishlari va jitter kabi ko‘rsatkichlarga juda sezgir bo‘lib, ularning talablarini qondirish murakkab muhandislik yechimlarini talab qiladi. Tarmoq yuklamasining doimiy o‘sishi, xizmat turlarining xilma-xilligi va foydalanuvchilarning tajriba sifatiga (QoE) bo‘lgan yuqori talablari mavjud trafikni boshqarish usullarini optimallashtirish va yangi texnologiyalarni joriy etish zaruratini keltirib chiqaradi. Ayniqsa, 5G va undan keyingi avlod tarmoqlari rivojlanishi sharoitida, tarmoq resurslarini dinamik ravishda ajratish va real vaqtda QoS ni ta’minlash fundamental muammolardan biriga aylangan, bu esa ushbu tadqiqot mavzusini hozirgi kun uchun o‘ta ahamiyatli qiladi. Keng polosali tarmoqlarda trafikni boshqarish va QoS ni ta’minlash masalalari jahon miqyosida ko‘plab yetakchi olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Masalan, D. Clark (1988) IntServ (Integrated Services) arxitekturasini taklif qilib, yakuniy-yakuniy resurslarni zaxiralash orqali QoS ni ...