KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-2024 o'quv yilida umumta'lim maktablarining 5-9-sinflarida adabiyot fanini o'qitish dasturlari doirasida lirik asarlarni o'rganishga o'rtacha 30% dars soatlari ajratilgan [1]. Biroq, Xalqaro PISA (Programme for International Student Assessment) dasturi doirasida o'tkazilgan tadqiqotlar natijalariga ko'ra, 2022-yilda O'zbekistonlik 15 yoshli o'quvchilarning o'rtacha o'qish savodxonligi darajasi PISA o'rtacha ko'rsatkichidan 30 ballga pastroq bo'lgan, bu esa matnni chuqur tushunish va talqin qilish ko'nikmalarida jiddiy kamchiliklar mavjudligini ko'rsatadi [2]. Bu holat, ayniqsa, lirik asarlar kabi murakkab va hissiy jihatdan boy matnlarni o'zlashtirishda ifodali o'qishning yetarli darajada qo'llanilmayotganidan dalolat beradi, zero bu usul asarning estetik va emotsional mohiyatini to'liq ochib berishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Hozirgi globallashuv va axborot asrida yoshlarning badiiy didi va estetik qabul qilish qobiliyati turli omillar ta'sirida o'zgarib bormoqda. Adabiyot darslarida lirik asarlarni shunchaki o'qib berish yoki mazmunini so'zlab berish, o'quvchilarda ularga nisbatan befarqlikni yuzaga keltirishi mumkin. Masalan, 2023-yilgi so'rov natijalariga ko'ra, O'zbekistondagi maktab o'quvchilarining 45% adabiyot darslarida lirik she'rlarni zerikarli deb topgan [3]. Ushbu holat, ayniqsa, nutq madaniyati va ritorika asoslarining yetarli darajada rivojlanmaganligi bilan bog'liq bo'lib, bu maktab bitiruvchilarining kelajakda oliy ta'lim muassasalarida yoki kasbiy faoliyatda samarali kommunikatsiya qilish qobiliyatlariga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shunday ekan, lirik asarlarni o'rganishda ifodali o'qish texnikasini chuqur tadqiq etish, uning metodik asoslarini takomillashtirish va amaliyotga joriy etish orqali o'quvchilarda nafaqat adabiy matnni tushunish, balki uni his qilish, qadrlash va o'z nutq madaniyatini boyitishga ko'maklashish dolzarb vazifadir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda turli olimlar tomonidan chuqur tahlil etilgan bo'lib, ifodali o'qishning psixologik, pedagogik va adabiy jihatlari ko'rib chiqilgan. Misol uchun, amerikalik pedagog-psixolog U. Grey (1960) o'qish jarayonini kompleks fenomen sifatida o'rganib, unda matnni tushunish, talqin qilish va ifodali yetkazishning bir-biriga bog'liqligini isbotladi [5]. Xuddi shuning ...