KURS ISHI

KIRISH Mamlakatda xufyona iqtisodiyot, uning o‘lchamlari va namoyon bo‘lish shakllarini tadqiq etish bugungi kunda iqtisodiy barqarorlik va rivojlanishni ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi (YaIM) norasmiy sektor ulushi 50% ga yaqinlashdi [1], bu iqtisodiy siyosatni ishlab chiqishda jiddiy e’tibor talab qiladigan ko‘rsatkichdir. Jahon bankining 2022-yilgi hisobotlariga ko‘ra, dunyo miqyosida xufyona iqtisodiyotning o‘rtacha ulushi YaIMning taxminan 20-40% ini tashkil etadi, ba’zi rivojlanayotgan mamlakatlarda esa bu ko‘rsatkich 60% dan oshadi [2]. Bu holat davlat budjetiga tushadigan soliq tushumlarining kamayishiga, ijtimoiy adolatsizlikning kuchayishiga va iqtisodiy rivojlanish sur’atlarining sekinlashishiga olib keladi. Jumladan, soliq yuki davlat tomonidan iqtisodiy subyektlarga yuklatilgan majburiy to‘lovlar miqdorining oshishi, ba’zan esa uning oqilona taqsimlanmaganligi xufyona iqtisodiyotga kirib ketish uchun asosiy motivlardan biri bo‘lib qolmoqda [3]. Shu sababli, xufyona iqtisodiyotning o‘lchamlari, uning namoyon bo‘lish shakllari va unga qarshi kurashish mexanizmlarini chuqur o‘rganish O‘zbekiston uchun strategik ahamiyatga ega. Bu mavzuning dolzarbligi, ayniqsa, bozor iqtisodiyoti sharoitida davlatning iqtisodiyotga aralashuvini optimallashtirish, tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va investitsiya muhitini yaxshilash zaruriyati bilan izohlanadi. Xufyona iqtisodiyotning kengayishi iqtisodiy resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishiga, ish o‘rinlarining sifatsiz yaratilishiga va ijtimoiy himoyaning zaiflashishiga sabab bo‘ladi. Masalan, norasmiy sektorda band bo‘lgan shaxslar ko‘pincha mehnat qonunchiligi himoyasidan mahrum bo‘ladilar va pensiya ta’minoti kabi ijtimoiy kafolatlarga ega bo‘lmaydilar [4]. Shuningdek, xufyona iqtisodiyot korrupsiyaning ildiz otishiga, qonunsiz savdoning avj olishiga va iqtisodiy jinoyatchilikning kuchayishiga zamin yaratadi. Bu esa mamlakatning xalqaro investitsiyaviy jozibadorligini pasaytirib, uzoq muddatli barqaror o‘sishga to‘sqinlik qiladi. Shu nuqtai nazardan, mazkur kurs ishi xufyona iqtisodiyotning sabablari, oqibatlari va unga qarshi samarali choralar ishlab chiqishga qaratilgan bo‘lib, bu muammolarni tizimli ravishda hal etishga yordam beradi. Xufyona iqtisodiyotni tadqiq qi ...