KURS ISHI

KIRISH Mamlakatda yalpi ichki mahsulot (YaIM) ni hisoblash usullari iqtisodiy siyosatni shakllantirish, investitsiya qarorlarini qabul qilish va xalqaro iqtisodiy taqqoslashlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti 90 mlrd AQSh dollarini tashkil etib, oldingi yilga nisbatan real o‘sish sur’ati 6% ga yetdi [1]. Bu ko‘rsatkich YaIMni hisoblash metodologiyasining naqadar muhimligini, uning aniqligi va shaffofligi iqtisodiy prognozlar va strategik rejalashtirish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Jahon miqyosida esa, 2022-yilda global YaIM hajmi 101 trillion AQSh dollaridan oshib, bu ko‘rsatkich rivojlanayotgan mamlakatlarning umumiy o‘sish sur’atiga sezilarli hissa qo‘shgan [2]. Ayniqsa, O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlar chuqurlashib borayotgan bir sharoitda, YaIMni hisoblashning turli usullari – ishlab chiqarish, daromadlar va xarajatlar usullari – o‘rtasidagi farqlar, ularning afzalliklari va kamchiliklari, milliy iqtisodiyotga ta’siri bo‘yicha chuqur tahlillar o‘tkazish zarurati tobora ortib bormoqda. Shu nuqtai nazardan, YaIMni hisoblash usullarining iqtisodiy afzalliklari va kamchiliklarini chuqur o‘rganish, mavjud metodologiyalarni tanqidiy baholash bugungi kunda juda dolzarbdir. Zero, YaIMni hisoblashda noaniqliklar mavjud bo‘lsa, bu davlat byudjeti taqsimotida, investitsiya loyihalarini baholashda va ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirishda noto‘g‘ri qarorlarga olib kelishi mumkin. Masalan, norasmiy sektorning hajmini baholashdagi kamchiliklar YaIMning real hajmini kamaytirib ko‘rsatishi va natijada soliq bazasining qisqarishiga olib kelishi mumkin [3]. Shuningdek, xalqaro statistik standartlarga to‘liq mos kelmaydigan hisoblash usullari xorijiy investorlar uchun mamlakat iqtisodiyotining jozibadorligini pasaytirishi va kredit reytinglariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Mazkur kurs ishi YaIMni hisoblash usullarini takomillashtirish orqali ushbu muammolarni bartaraf etishga va iqtisodiy ma’lumotlarning aniqligi va ishonchliligini oshirishga qaratilgan amaliy takliflar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon olimlari tomonidan salmoqli tadqiqotlar olib borilgan. Simon Kuznets (1934) milliy hisoblar tizimini yaratishda fundamental hissa qo‘shib, YaIMni dastlabki hisoblash metod ...