KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global maqsadli jamg'armalar bozorining umumiy hajmi 18,3 trillion AQSh dollarini tashkil etdi, bu esa har yili o'rtacha 7,5% ga o'sishi kutilmoqda va 2030-yilga borib 30,5 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. O'zbekistonda esa 2023-yil yakunlariga ko'ra, aholining banklardagi depozitlari hajmi 186 trillion so'mdan oshib, bir yil ichida 25% o'sishni ko'rsatdi [2]. Ushbu depozitlarning sezilarli qismi uy-joy sotib olish, ta'lim xarajatlari va pensiya jamg'armalari kabi aniq maqsadlarga yo'naltirilgan bo'lib, bu maqsadli jamg'armalar sektorining mamlakat iqtisodiyotidagi o'rni tobora ortib borayotganini ko'rsatadi. Xususan, pensiya jamg'armalari 2023-yilda 27,8 trillion so'mni tashkil etib, umumiy jamg'arma sektorida muhim ulushga ega bo'ldi [3]. Biroq, ushbu jamg'armalarni samarali boshqarish, xususan, turli moliyaviy risklarni minimallashtirish va investitsiya samaradorligini oshirish masalasi dolzarb bo'lib qolmoqda. Maqsadli jamg'armalar, xususan, uzoq muddatli investitsiya ufqlari bilan bog'liq bo'lganligi sababli, inflyatsiya, valyuta kursining o'zgarishi, foiz stavkalari va bozorning beqarorligi kabi ko'plab moliyaviy risklarga duch keladi. Masalan, O'zbekistonda 2023-yilda yillik inflyatsiya darajasi 9,2% ni tashkil etdi [4], bu esa pulning xarid qobiliyatini pasaytirib, jamg'armalarning real qiymatiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Ushbu sharoitda, maqsadli jamg'armalar egalari va ularni boshqaruvchi institutlar uchun risk menejmentining samarali mexanizmlarini ishlab chiqish va joriy etish zarurati yaqqol namoyon bo'ladi. Mavjud moliyaviy tizimda ko'plab xatar omillari hisobga olinmagan yoki ularni boshqarish bo'yicha amaliy yechimlar yetarli darajada rivojlanmagan. Ayniqsa, diversifikatsiya imkoniyatlarining cheklanganligi, moliyaviy savodxonlik darajasining pastligi va moliyaviy bozorning chuqurligining yetishmasligi ushbu sohadagi asosiy muammolardan hisoblanadi. Maqsadli jamg'armalarda risklarni boshqarish masalasi jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Robert C. Merton (1990) o'z tadqiqotlarida portfel nazariyasi va moliyaviy derivativlar yordamida risklarni boshqarish modellari samaradorligini isbotlagan, bu esa uzoq muddatli investitsiyalarda xatarlarni kamaytirish uchun asos bo'lib xizmat qiladi [5]. Fisher Black va Myron Scholes (1973) tomonidan yaratilgan optsion narxini belgilash modeli m ...