KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda mehnatga haq to‘lash fondi qariyb 250 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich 2022-yilga nisbatan 20% ga oshgan [1]. Ayni paytda respublikada o‘rtacha oylik nominal ish haqi 4,2 million so‘mni tashkil etib, yiliga 16,5% o‘sish kuzatilmoqda [2]. Bu raqamlar mehnatga haq to‘lash tizimining mamlakat iqtisodiyotida naqadar markaziy o‘rin tutishini va aholi turmush darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini yaqqol ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar va bozor munosabatlariga o‘tish jarayonlari ish haqi shakllanishining huquqiy asoslarini yanada takomillashtirishni taqozo etmoqda. Masalan, norasmiy bandlik sektorida ishlayotganlarning ulushi 2023-yilda umumiy band aholining 28% ini tashkil etgani [3], ushbu sohadagi mehnat munosabatlarini huquqiy tartibga solish va adolatli ish haqini ta’minlash borasidagi dolzarb muammolar mavjudligidan dalolat beradi. Mehnatga haq to‘lash tizimi ijtimoiy adolat, mehnat unumdorligi va mamlakatning raqobatbardoshligini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Biroq, bu sohada hanuzgacha bir qator hal etilmagan muammolar saqlanib qolmoqda. Jumladan, gender ish haqi farqi O‘zbekistonda 2023-yilda 34% ni tashkil etib, ayollar o‘rtacha erkaklarnikiga nisbatan sezilarli darajada kamroq ish haqi olmoqda [4]. Shuningdek, sohalararo va hududlararo ish haqi differensiatsiyasi, malakasiz ishchi kuchiga nisbatan minimal ish haqi darajasining yetarlicha bo‘lmasligi, ish haqi o‘sish sur’atlarining inflyatsiya sur’atlari bilan muvofiqlashtirilmaganligi kabi masalalar ham aholining farovonligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Mazkur muammolar mehnatga haq to‘lashning huquqiy asoslarini chuqur tahlil qilish, amaldagi qonunchilikni takomillashtirish va ilg‘or xalqaro tajribani tatbiq etish zaruratini keltirib chiqaradi. Mehnatga haq to‘lash tizimining huquqiy asoslari dunyo miqyosida ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Adam Smit o‘zining “Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to‘g‘risida tadqiqot” asarida mehnatga haq to‘lash mexanizmlarini klassik siyosiy iqtisod nuqtai nazaridan tahlil qilib, ish haqining mehnat talabi va taklifiga bog‘liqligini asoslagan [5]. Karl Marks “Kapital” asarida ish haqini “mehnat kuchi narxi” sifatida ko‘rib chiqib, uning jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlardagi rolini tanqidiy nuqtai nazardan ochib bergan [6]. Alfred ...