KURS ISHI

KIRISH Meva va sabzavotlarni qayta ishlash sanoati global miqyosda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, eksport salohiyatini oshirish va iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. 2023-yilda jahon miqyosida qayta ishlangan meva va sabzavotlar bozori hajmi 320 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich 2028-yilga borib yillik o‘sish sur’ati (CAGR) 6.5% bilan 437 milliard AQSh dollariga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 16-fevraldagi PQ-136-sonli “Meva-sabzavotchilik va uzumchilikda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlashga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qaroriga ko‘ra, mamlakatimizda meva-sabzavot mahsulotlari eksport hajmini 2026-yilga qadar 5 milliard AQSh dollariga yetkazish vazifasi belgilangan [2]. Bu vazifa qayta ishlash quvvatlarini zamonaviylashtirish va mahsulotlarning qo‘shimcha qiymatini oshirishni talab qiladi. Hozirda O‘zbekistonda yetishtirilgan meva va sabzavotlarning atigi 15-20% qayta ishlanadi [3], qolgan qismi esa yo‘qotishlarga uchraydi yoki past qo‘shimcha qiymat bilan eksport qilinadi. Shu sababli, meva massasini quyultirish texnologiyalarini takomillashtirish, ayniqsa, davriy ishlovchi bir korpusli bug‘latish qurilmalarining energiya samaradorligini oshirish va mahsulot sifatini ta’minlash dolzarb ilmiy va amaliy muammo hisoblanadi. Ushbu mavzu hozirgi sharoitda, ayniqsa, energetika resurslarining narxi oshib borayotganligi va mahsulot sifati bo‘yicha xalqaro standartlarning kuchayib borayotganligi sababli katta ahamiyat kasb etmoqda. Davriy ishlovchi bug‘latish qurilmalari kichik va o‘rta quvvatli korxonalar uchun mos bo‘lsa-da, ularning energiya sarfi yuqori bo‘lishi va termal degradatsiya xavfi mavjudligi dolzarb muammolar sirasiga kiradi [5]. Mavjud tizimlarda energiya samaradorligini oshirish, bug‘latish jarayonini optimallashtirish va mahsulotning Brix darajasi hamda organoleptik xususiyatlarini saqlab qolish uchun innovatsion yechimlar zarur. Misol uchun, ko‘plab korxonalarda eskirgan bug‘latish qurilmalari qo‘llanilib, ular energiya sarfining 30-40% gacha oshishiga olib keladi [6]. Shuningdek, xomashyo narxlarining o‘zgaruvchanligi va eksport bozorlaridagi raqobatning kuchayishi ham meva massasini qayta ishlash xarajatlarini optimallashtirishni talab etadi. Ayniqsa, mahsulotning ta’mi, rangi va vitamin ...